Thema’s aangaande Levensbegin (berichten)

Even geen crispr-baby’s meer

NRC, 13 maart 2019, door Sander Voormolen. Genetische manipulatie Wetenschappers pleiten in Nature voor een stop op het genetisch manipuleren van mensen. Maar wie moet dat moratorium gaan handhaven? Vijf jaar pauze voordat…

NRC, 13 maart 2019, door Sander Voormolen.

Genetische manipulatie Wetenschappers pleiten in Nature voor een stop op het genetisch manipuleren van mensen. Maar wie moet dat moratorium gaan handhaven?

Vijf jaar pauze voordat er nieuwe proeven gedaan worden met crispr-baby’s. Áls we daarmee al verder gaan, want daarover moet eerst goed worden nagedacht. Een groep internationale wetenschappers roept woensdag in het blad Nature op tot een wereldwijd moratorium op erfelijke aanpassingen in het menselijk genoom. Dat wil zeggen: voorlopig geen kinderen geboren laten worden uit experimenten waarin het DNA van spermacellen, eicellen of embryo’s is gewijzigd.

De oproep is een reactie op de DNA-veranderingsproeven die de Chinese wetenschapper Jiankui He uitvoerde en waaruit de eerste genetische gemanipuleerde kinderen ter wereld werden geboren: Lulu en Nana. Met de crispr-cas-techniek bewerkte He het DNA van embryo’s van deze kinderen, in een poging ze resistent te maken tegen hiv. Bij de bekendmaking hiervan, eind november op een wetenschappelijk congres in Hongkong, reageerden wetenschappers geschokt. Niet alleen was hier een ethische grens overschreden, ook bestaat de vrees dat de crispr-cas-techniek nog niet precies genoeg is voor een ‘schone’ bewerking van het DNA. Behalve in het doelgen kunnen er ook onbedoeld op andere plekken in het genoom veranderingen ontstaan, met onvoorspelbare effecten voor de gezondheid. Zo lang dat niet is opgelost, is het niet veilig om DNA te herschrijven dat zal worden doorgegeven aan volgende generaties.

De oproep tot een moratorium is een initiatief van de Amerikaanse geneticus Eric Lander, hoogleraar aan Harvard en directeur van het Broad Institute in Boston. Wetenschappers uit zeven landen ondertekenden de oproep, waaronder crispr-wetenschappers Feng Zhang en Emmanuelle Charpentier.

Bij de ondertekenaars staat ook de biochemicus Paul Berg, die midden jaren zeventig een hoofdrol speelde bij de Asilomar-conferentie. Die conferentie wordt nog altijd gezien als een mijlpaal in het zelfregulerend vermogen van de wetenschap. In Asilomar maakten internationale wetenschappers afspraken over de toen nieuwe uitvinding van genetische manipulatie. Tot een moratorium kwam het destijds niet, maar er werden wel standaarden vastgelegd om experimenten veilig te laten verlopen en te voorkomen dat genetisch gemanipuleerde organismen uit laboratoria zouden kunnen ontsnappen. Dat is daarna de basis geworden voor regelgeving rond biotechnologie in de meeste landen ter wereld.

Het leek sciencefiction

Opvallend afwezig bij de ondertekenaars is Jennifer Doudna, net als Charpentier een van de grondleggers van de crispr-cas-technologie. Doudna pleitte in 2015 als een van de eersten voor een moratorium op toepassing van crispr bij menselijke embryo’s, maar kreeg daarvoor toen niet de handen op elkaar van het hele veld. Het leek allemaal nog zo ver weg, sciencefiction misschien zelfs. Doudna antwoordde niet op vragen van deze krant.

Volgens Paul Berg is Doudna wel gevraagd, maar sloeg ze het aanbod af omdat ze „betrokken is bij een vergelijkbare oproep vanuit de Amerikaanse National Academy of Sciences” (NAS). Dat is merkwaardig, want Nature publiceert tegelijk ook een brief waarin onder meer Marcia McNutt, president van de NAS, het initiatief van Lander c.s. ondersteunt.

Terwijl de oproepen voor een moratorium over elkaar heen buitelen, is het de vraag wie dit gaat organiseren en handhaven. „De verwachting is dat een internationale organisatie, bijvoorbeeld de Wereldgezondheidsorganisatie, deze rol op zich zal nemen”, zegt Berg. Aannemelijker vindt hij dat het per land geregeld zal worden, „via nationale gedragsregels voor wetenschappers of het strafbaar stellen ervan”. Een belangrijke rol ziet Berg weggelegd voor „groepsdruk van wetenschappers onderling” en „het aan de schandpaal nagelen” van overtreders.

 

Reacties uitgeschakeld voor Even geen crispr-baby’s meer

Waarom greep niemand in bij de crispr-baby’s?

NRC, 8 maart 2019, door Sander Voormolen. Crispr-kinderen Jiankui He, die in november de eerste transgene kinderen ter wereld bracht, was niet zomaar „een onbekende Chinese wetenschapper” die onder de radar…

NRC, 8 maart 2019, door Sander Voormolen.

Crispr-kinderen Jiankui He, die in november de eerste transgene kinderen ter wereld bracht, was niet zomaar „een onbekende Chinese wetenschapper” die onder de radar werkte. Waarom lieten ze hem zijn gang gaan? Een reconstructie.

HET NIEUWS IN HET KORT:

*  Vijf Amerikaanse wetenschappers wisten er in een eerder stadium van Jiankui. He besprak zijn zijn plannen met anderen, maar die sloegen geen alarm.

*  Jiankui He wilde zijn resultaten geregisseerd naar buiten brengen. Maar een oplettende Amerikaanse journalist ontdekte zijn plannen voortijdig in een Chinees register.

*  De Chinese overheid en de Wereldgezondheidsorganisatie nemen nu maatregelen. Ze willen ervoor zorgen dat proeven met genetische manipulatie van kinderen nooit meer ongezien blijven

‘Babies born.’ Toen een mail met dit onderwerp vorig jaar op Thanksgiving (22 november) in de mailbox van Jennifer Doudna binnenliep, sloeg de schrik haar om het hart. De afzender was Jiankui He, een jonge Chinese wetenschapper die eerder had gezegd dat hij de eerste ter wereld wilde zijn die het DNA van kinderen zou aanpassen. En dat had hij nu kennelijk gedaan!

Jennifer Doudna is een van de grondleggers van de zogeheten crispr-cas-techniek, een revolutionaire methode waarmee het DNA van levende organismen heel precies te bewerken is. Juist die methode gebruikte Jiankui He om veranderingen aan te brengen in menselijke embryo’s, in een poging kinderen voort te brengen die ongevoelig zijn voor hiv. Diverse laboratoria in de wereld doen onderzoek aan genbewerking met crispr in menselijke embryo’s – om kennis te vergaren, niet om genetisch veranderde kinderen geboren te laten worden. Maar Jiankui He plaatste de embryo’s die hij in het lab bewerkt had tegen alle ethische conventies in terug bij de moeder. Uit één van die zwangerschappen werd de tweeling Lulu en Nana geboren.

Het nieuws van de baby’s kwam op zondag 25 november naar buiten, He zou er drie dagen later op het congres in Hongkong gedetailleerde uitleg geven over wat hij precies had gedaan. De wereld reageerde verbaasd en geschokt. Maar uit een reconstructie blijkt dat er heel vroeg signalen waren dat dit stond te gebeuren. He promoveerde en werkte als postdoc in de Verenigde Staten. ‘JK’, zoals hij door zijn Amerikaanse collega’s genoemd wordt, blijkt zelfs diverse wetenschappers over zijn grensoverschrijdende experiment te hebben ingelicht. Anderen moeten op zijn minst sterke vermoedens hebben gehad dat hij zulke plannen had. Waarom sloeg niemand alarm? Waarom greep niemand in?

Betrapt door een journalist

De zaak kwam eind november aan het rollen nadat de Amerikaanse journalist Antonio Regalado van MIT Technology Review in een artikel concludeerde dat JK bezig was met experimenten waaruit transgene kinderen geboren zouden worden. Regalado maakte dat op uit de documenten die JK had gedeponeerd in de Chinese databank voor klinisch-wetenschappelijk onderzoek.

„In 2015 schreef ik een stuk getiteld Engineering the perfect baby. Sindsdien ben ik ervan overtuigd dat het slechts een kwestie van tijd is voordat dit daadwerkelijk zou gebeuren. Ik werkte aan een vervolgartikel over het gebruik van crispr bij menselijke embryo’s, en daarvoor maakte ik in oktober ook een studiereis naar China. Want daar gebeurt het: acht van de tien papers op dit gebied komen daar vandaan. Ik interviewde onder meer Junjiu Huang van de Sun Yat-Sen Universiteit die in 2015 als eerste crispr-cas gebruikte om het DNA van menselijke embryo’s te manipuleren. Ook Jiankui He stond op mijn lijstje. Ik zocht hem op in zijn lab, maar hij vertelde niets over zijn plannen om kinderen geboren te laten worden.”

Nieuwswaardige plannen

Terug in Boston kwam Regalado erachter dat JK op 8 november een onderzoeksprotocol had ingediend bij de Chinese databank voor medische proeven met mensen. Daarin stond dat hij kinderen geboren zou laten worden. Regalado belde JK op, maar die weigerde er iets over zeggen. Daarop besloot hij dat alleen al de plannen voor het experiment nieuwswaardig waren, en postte er op 25 november een artikel over op de website van MIT Technology Review.

Een paar uur later kwam Associated Press met een complete reportage waaruit bleek dat zij ongeveer rond dezelfde tijd als Regalado in JK’s lab waren geweest. De AP-journalisten had JK wel verteld dat er inderdaad kinderen geboren waren . In mum van tijd was het wereldnieuws. AP had met publicatie gewacht, omdat ze nog geen onafhankelijke bevestiging van de geboortes hadden. Maar omdat de geest nu toch al uit de fles was, leek het AP „niet langer houdbaar” om te wachten .

Jiankui He deed zelf ook nog een duit in het zakje door vijf Engelstalige uitlegfilmpjes op YouTube te zetten. Deze waren vooraf gemaakt in samenwerking met de Amerikaanse pr-consultant Ryan Ferrell. De bedoeling was om het nieuws zorgvuldig geregisseerd naar buiten te brengen, zodra een wetenschappelijke publicatie van het experiment was geaccepteerd door een belangrijk tijdschrift.

Westerse collega’s wisten het al

Het nieuws van de geboorte van Lulu en Nana kwam naar buiten daags voor de Second International Summit on Human Genome Editing, die van 27 tot en met 29 november gehouden werd in Hongkong. Jiankui He stond met twee lezingen op het programma. Hij zou komen praten over de ethiek van het aanbrengen van veranderingen in het menselijke genoom.

Jennifer Doudna was één van de organisatoren van het congres. In antwoord op vragen legt zij uit waarom JK in Hongkong was uitgenodigd: „Het organisatiecomité wilde een diverse programmering van sprekers en dacht ook dat He kon profiteren van de geplande intensieve discussie over ethiek en veiligheid. We verwachtten een heel ander soort lezing van hem.”

De organisatoren van het congres verklaarden destijds overvallen te zijn door JK’s daadkracht . Maar drie maanden later blijkt dat een halve waarheid. Niet alleen had JK Doudna een paar dagen eerder al persoonlijk op de hoogte gesteld, ook andere wetenschappers bleken al geïnformeerd, of konden vermoedens hebben.

“Ik had meer moeten doen”

Matt Porteus Onderzoeker aan Stanford University

——————————————————————————

„Een maand of zo voorafgaand aan het congres” waren er al „geruchten” dat He van plan was om crispr-baby’s geboren te laten worden, schreef de Britse wetenschapper Robin Lovell-Badge begin februari in het wetenschappelijke blad Development. Lovell-Badge zat ook in de congresorganisatie . Op zondagavond, vlak voor de onthulling door MIT Technology Review, werd hij op de hoogte gebracht van de mail die JK aan Doudna stuurde. Op dat moment bestond er nog steeds onzekerheid of JK wel echt kinderen geboren had laten worden, maar het leek er toch wel sterk op. Lovell-Badge en Doudna nodigden JK op de avond voor het congres uit voor een Kantonees diner in het congreshotel om tekst en uitleg te geven. In een telefonische voorbespreking van zijn lezing en in de schriftelijke samenvatting die hij gestuurd had, was geen woord gevallen over crispr-zwangerschappen .

Tijdens het diner werd JK onderworpen aan een spervuur van technische vragen, zegt Doudna: „Hoeveel embryo’s heb je bewerkt met crispr, op basis waarvan besloot je embryo’s in de baarmoeder te brengen, hoe controleerde je of de genbewerking goed was gegaan?” De onderzoekers drukten hem op het hart dat hij de wereld uitleg verschuldigd was. He had een manuscript waarin hij het experiment beschreef ingediend bij een toptijdschrift, en had met het nieuws willen wachten tot het daar geaccepteerd was.

Het werd JK steeds heter onder de voeten en na een uur vertrok hij gehaast. Hij checkte uit bij het congreshotel, met onbekende bestemming. Per mail bleef Lovell-Badge hem vragen om woensdag op het congres meer uitleg te geven. maar tot het moment dat hij daadwerkelijk aantrad, was het onzeker of hij wel zou komen. In sneltreinvaart presenteerde JK zijn data. Tijdens de vraag-en-antwoordsessie liet hij zich ontvallen dat er naast de geboorte van Lulu en Nana nóg een zwangerschap onderweg was.

Goed bevriend

Achteraf blijkt dat JK jarenlang onder de ogen van vooraanstaande wetenschappers in dit veld langzaam naar zijn einddoel heeft toegewerkt. Stukje bij beetje won hij materiaal en kennis in. Dat begon bij zijn promotor Michael Deem van Rice University in Houston. Onder invloed van Deem verschoof zijn belangstelling van de fysica naar de biologie. Ook na zijn promotie in 2010 bleven de twee goed bevriend. Ze publiceerden samen wetenschappelijke artikelen en Deem trad op als adviseur in bedrijven die JK later in Shenzhen oprichtte.

In de AP-reportage zei Deem nog dat hij hielp bij de werving van deelnemers in China. Maar later, na de rel, ontkent hij die betrokkenheid. Rice University startte in november een onderzoek naar Deems rol. Opvallend is dat Deem (als enige buitenlander tussen Chinese onderzoekers) voorkomt in het lijstje van auteurs van manuscripten die JK indiende bij diverse wetenschappelijke tijdschriften . Via zijn advocaten liet Deem weten dat zijn naam daar ten onrechte en buiten zijn medeweten gebruikt was.

Eind januari onthulde Associated Press dat JK ook Nobelprijswinnaar Craig Mello in vertrouwen had genomen over zijn voornemens om kinderen via genetische aanpassingen resistent te maken tegen hiv. Mello, die in 2006 de Nobelprijs kreeg voor de ontdekking van RNAi, was wetenschappelijk adviseur bij het bedrijf Direct Genomics van JK. Mello sprak in november 2017 al met de Chinees over de mogelijkheid kinderen genetisch resistent te maken tegen hiv.

‘Success!’ mailde JK op 4 april 2018 aan Mello. In de mail legde JK uit dat hij een zwangerschap tot stand had gebracht met twee embryo’s waarvan hij het DNA had aangepast. „Ik ben blij voor jou, maar ik wil hier liever niets van weten”, schreef Mello terug, gevolgd door waarschuwingen dat He hiermee de gezondheid van de kinderen in gevaar zou kunnen brengen. Mello heeft niet publiekelijk gereageerd op deze onthulling, maar verliet twee weken na het congres in Hong Kong wel met stille trom zijn post bij Direct Genomics. Hij liet het er verder bij zitten.

In februari 2018 sprak He ook concreet over zijn plannen met Matt Porteus, onderzoeker aan Stanford University. „Ik heb hem toen een stevige reprimande gegeven”, zei de Amerikaan in januari in een interview met Xconomy. „He leek met stomheid geslagen. Hij probeerde zichzelf niet te verdedigen. Sindsdien had ik niets meer van hem vernomen.”

Terugkijkend slaat Porteus zichzelf voor zijn hoofd dat hij na dat gesprek niemand waarschuwde: „Ik had meer moeten doen.” Hij zat gevangen in het dilemma van vertrouwelijkheid versus gevaar voor mensenlevens .

Bij Stanford waren meer wetenschappers op de hoogte. Stephen Quake, bij wie JK van 2010 tot 2012 als postdoc werkte, sprak JK regelmatig als hij in de buurt is. Quake was niet betrokken bij het onderzoek maar raadde JK wel aan meer met andere wetenschappers te praten.

Ook discussieerde JK bij Stanford regelmatig met bio-ethicus William Hurlbut over crispr-proeven met mensen. Volgens Hurlbut werd dat nooit expliciet. In februari kondigde Stanford University een onderzoek aan naar de betrokkenheid van Porteus, Quake en Hurlbut.

Heel slecht idee’

In een vroeg stadium informeerde JK ook de Amerikaanse biofysicus Mark DeWitt van de University of California in Berkeley over zijn plannen. DeWitt vertelde dat niet aan anderen, maar drukte He op het hart om niet verder te gaan. „Ik vond het een heel slecht idee, met of zonder toestemming van ethische commissies”, zei hij tegen STAT news. „Ik zei: je bent er nog niet klaar voor.”

Tegen november 2018 begonnen de geruchten echt rond te zingen nadat JK manuscripten van zijn onderzoek had ingediend bij diverse wetenschappelijke tijdschriften. Achteraf is er via wetenschappers die gevraagd werden de artikelen te reviewen, toch een snippertje informatie naar buiten gekomen. Zo weten we nu dat JK eind november bij Nature een manuscript indiende waarin zijn experiment met de crispr-baby’s werd beschreven. Birth of twins after genome editing for hiv resistance heette het, met He als eerste en Deem als laatste auteur in een rijtje van in totaal elf auteurs. Nature wees het af, waarschijnlijk vanwege het gebrek aan ethische verantwoording en medische noodzaak van het experiment. Ook een tweede manuscript werd afgewezen. Dat beschreef alleen de eerste proeven met embryo’s van muizen, apen en mensen in het laboratorium.

Jennifer Doudna schrijft in antwoord op vragen dat ze tot vlak voor het congres in Hongkong niets wist van JK’s experimenten met kinderen. Ze verklaart verder dat ze JK in 2017 voor het eerst ontmoette tijdens een congres dat zij zelf organiseerde in Berkeley. „Hij was geen opvallende persoonlijkheid en zijn praatje liet niet veel indruk achter.” Maar op zijn blogpostte He eerder een selfie met Doudna tijdens een Cold Spring Harbor Congres over genome engineering dat in augustus 2016 plaatsvond. Mogelijk wist Doudna toen nog niet wie hij precies was, maar die vraag laat ze onbeantwoord.

China liet JK zijn gang gaan

In China was JK bepaald geen onbekende wetenschapper. Hij gold als een talent, een rijzende ster, die zich als een vis in het water voelde in Shenzhen. De stad is het Silicon Valley van China, het thuishonk van moderne technologiereuzen Huawei en Tencent. De Chinese televisiezender CCTV zond in september vorig jaar nog een documentaire uit waarin Jiankui de zegeningen van de medische biotechnologie roemde, al vertelde hij toen nog niet over zijn plannen voor crispr-baby’s .

Volgens de documenten die JK indiende bij de databank voor klinische proeven liep het experiment twee jaar, vanaf 7 maart 2017. Dat is ook de datering van het formulier met de ethische toestemming. Tegenover de krant China Daily verklaarde Hua Bai, directeur van de hulporganisatie voor hiv-geïnfecteerden Baihualin, dat JK hem in april 2017 benaderde met het verzoek vrijwilligers te leveren voor een experiment. In goed vertrouwen bracht hij koppels waarvan de man hiv had in contact met JK. „Ik dacht dat het gewoon een wetenschappelijk onderzoeksproject was”, verklaarde hij tegen China Daily. „Dit was de eerste keer dat we aan zoiets meededen en wij zijn geen ethische experts.” Achteraf voelt Bai zich misleid door de wetenschapper.

Eerder al waren er signalen die de speciale belangstelling van JK verraadden. De kiem voor zijn interesse voor de genetische behandeling van hiv is wellicht gelegd in 2014. In dat jaar begeleidde hij een studententeam uit Shenzhen bij de iGEM-competitie. Dat is een internationale wedstrijd in synthetische biologie; knippen en plakken met DNA om nieuwe biologische functies te ontwikkelen. Het team van He bestudeerde een mogelijkheid om crispr-cas af te leveren in de cel, zonder dat daarbij een virus nodig zou zijn. De studenten beschreven een scenario waarbij crispr-cas gebruikt zou worden om hiv-resistentie in te bouwen, door het CCR5-gen uit te schakelen; precies wat JK vier jaar later bij Lulu en Nana deed.

Stigma van hiv

In China zijn naar schatting tussen de 800.000 en 1,5 miljoen mensen besmet met hiv. Op de totale bevolking van 1,4 miljard is dat niet heel veel, maar in sommige provincies, zoals in Hunan, is het aantal besmettingen relatief hoog. Het stigma van hiv is in China groot, waardoor mensen hun baan verliezen of niet meer in een ziekenhuis terecht kunnen vanwege de angst voor besmetting.

JK was zeker niet de enige Chinese wetenschapper die op het idee kwam om er langs genetische weg wat aan te doen. Daarvan getuigen zeker drie publicaties, die in 2016 en 2017 zijn verschenen in het Journal of Assisted Reproduction, in Cell & Bioscience en in Molecular Therapy. Het grote verschil is echter dat deze onderzoeksgroepen zich beperkten tot werken met menselijke (stam-)cellen en niet van plan waren embryo’s te implanteren.

Een van de groepen bracht de bewerkte stamcellen over in muizen en concludeerde dat de hiv-infectie daarop inderdaad flink verminderde. De onderzoekers concluderen dat dit potentieel een manier kan zijn om volwassen hiv-patiënten van hun infectie te genezen. Maar, schrijven ze ook, er moet eerst nog meer onderzoek gedaan worden naar de veiligheid van de techniek voordat die in mensen getest van worden.

JK nam brutaal toch die volgende stap. Alles leek goed geregeld. Hij zou ethische akkoord hebben gekregen van het Harmonicare ziekenhuis in Shenzhen en de deelnemende ouders zouden toestemming hebben verleend middels een Engelstalig formulier (informed consent).

Maar al de dag nadat de geboorte van Lulu en Nana wereldnieuws was geworden, verklaarde de Southern University of Science and Technology(SUSTech) in Shenzhen dat de experimenten in ieder geval niet daar hadden plaatsgevonden en dat JK een sabbatical had genomen. Ook het Harmonicare ziekenhuis haastte zich met een verklaring dat het niets met de proeven te maken had en dat de handtekeningen op het medisch-ethische document vervalst waren.

Felle bewoordingen

Uniek voor China ondertekenden ook honderden Chinese wetenschappers een petitie die het experiment in felle bewoordingen verwierp. In januari kwam een provinciale onderzoekscommissie met een voorlopig verslag: JK had bewust toezicht ontdoken, ethische toestemmingsformulieren vervalst en handelde daarmee in strijd met de Chinese wet. Het was hem te doen om persoonlijke roem en financieel gewin. Het rapport meldt verder dat JK in juni 2016 begonnen was een team samen te stellen, met daarin „enkele overzeese wetenschappers”. SUSTech reageerde op het rapport met de mededeling dat JK was ontslagen.

Ineens leek het erop dat JK iedereen om de tuin had geleid en zijn werk slechts met een paar intimi had uitgevoerd. De vraag is of dat scenario wel klopt.

In een radioverslag van de Amerikaanse zender NPR zeggen verschillende Chinese wetenschappers dat JK in het zadel geholpen is door het economische, maatschappelijke en politieke milieu in China. In 2017 werd JK op de nationale televisie geroemd om zijn uitvinding van een DNA-sequencer, die de westerse concurrentie zou doen verbleken. Het was een zaak van nationale trots, maar er werd niet bij vermeld dat JK de technologie had gekocht uit de boedel van het failliete Helios Biosciences, een Amerikaans bedrijf opgericht door zijn Stanfordmentor Stephen Quake.

Lovend schrijft een Chinees biotechnologieblad over JK en zijn gensequencingmachine. De gebruikte woorden klinken met de kennis van nu onheilspellend: „Op dit moment is de droom van He Jiankui […] iets uit te vinden dat iedereen raakt en de wereld kan veranderen.”

Jiankui He zei zelf in zijn lezing in Hongkong dat hij was overvallen door de plotselinge aandacht van de media. Hij had dit heel anders naar buiten willen brengen . Had hij tot dan toe daadwerkelijk geloofd dat zijn doorbraak in China en de rest van de wereld gevierd zou worden in plaats van verketterd?

Wereldprimeur

Uit documenten in het Chinees die hij aanleverde bij het verkrijgen van de ethische toestemming spreekt duidelijk dat JK op zoek was naar een wereldprimeur, die China in één klap wereldwijd aan de leiding zou brengen. Er stond: „Dit vernieuwende onderzoek zal significanter zijn dan de ivf-techniek, die in 2010 werd beloond met de Nobelprijs, en het zal het begin zijn van een geneeswijze voor talloze ernstige genetische ziekten.” De belangrijkste officiële krant, People’s Daily, bracht het nieuws op 26 november aanvankelijk in jubelende woorden: „Een mijlpaal die China heeft bereikt op het gebied van de technologie gen-bewerking.” Maar dat bericht werd snel van de site verwijderd waarna het sentiment honderdtachtig graden omsloeg.

Het wekt ook verbazing dat JK nog in vrijheid naar Hongkong kon reizen om zijn verhaal te doen. En ook daarna is hij met veel egards behandeld. Hij werd niet in de gevangenis gegooid, maar mocht onder bewaking in een appartement op de campus van de universiteit in Shenzhen verblijven. Van daaruit kon hij nog bellen en mailen met de buitenwereld (al reageerde hij niet op vragen van journalisten). Of hij daar nu nog verblijft is niet bekend.

————————————————————————————————————————————

TIJDLIJNDE OPKOMST VAN JIANKUI HE

1984                       : Jiankui He (JK) wordt geboren in Xinhua in de provincie Hunan.

juli 2006               : JK studeert af als natuurkundige (‘moderne fysica’) in Hefei.

2006 – 2010         : JK doet promotieonderzoek bij Michael Deem, Rice University, Houston.

januari 2011         : JK wordt postdoc in het lab van Stephen Quake aan Stanford University.

januari 2012         : JK keert terug naar China. Hij wordt onderzoeker aan SUSTech in Shenzhen en start er enkele bedrijven.

april 2017              : JK neemt contact op met organisatie van hiv-geïnfecteerden Bai Hualin in Peking om deelnemers te werven voor zijn proef.

mei 2017                : Datum ondertekening van het ethische toetsingsdocument van het ziekenhuis in Shenzhen.

februari 2018        : JK ontmoet Matthew Porteus tegen wie hij vertelt dat hij toestemming heeft om gecrisperde embryo’s te implanteren.

april 2018              : JK mailt ‘Success!’ aan Nobelprijswinnaar Craig Mello, de eerste zwangerschap met crispr-baby’s is onderweg.

oktober 2018        : Associated Press bezoekt JK’s lab en hoort over de aanstaande geboorte van de genetisch veranderde kinderen.

8 november 2018: JK registreert het onderzoek in het Chinese trial register. Dit is vermoedelijk ook de geboortedatum van Lulu en Nana.

22 november 2018: JK mailt Jennifer Doudna ‘Babies Born’ om te melden dat de eerste crispr-baby’s geboren zijn/

25 november 2018: Het nieuws komt naar buiten, via MIT Technological Review, gevolgd door persbureau AP.

28 november 2018: JK geeft op het Human Genome Editing Congress in Hongkong details over zijn experiment. Behalve dat hij het bestaan van Lulu en Nana bevestigt, onthult hij dat er nog een zwangerschap onderweg is.

 

 

Reacties uitgeschakeld voor Waarom greep niemand in bij de crispr-baby’s?

Breed Maatschappelijk Debat over DNA-manipulatie is het pauzenummer van Rutte-III

Nederlands Dagblad, 8 maart 2019, door Herman Veenhof. Een brede waaier van medische en maatschappelijke organisaties gaat namens de overheid een ‘brede maatschappelijke dialoog’ over kiembaanmodificatie organiseren. De Nederlandse Patiëntenvereniging…

Nederlands Dagblad, 8 maart 2019, door Herman Veenhof.

Een brede waaier van medische en maatschappelijke organisaties gaat namens de overheid een ‘brede maatschappelijke dialoog’ over kiembaanmodificatie organiseren. De Nederlandse Patiëntenvereniging (NPV) is er een van.

Veenendaal

Dat zegt Diederik van Dijk, directeur van de NPV en lid van de Eerste Kamer voor de SGP.

De NPV vaardigt Charlotte Ariese af. Zij zal in het debat, dat tot december 2020 duurt, speciaal de beschermwaardigheid van het leven behartigen en is met de organisatie Erfocentrum coördinator van het onderdeel dialoog.

In de dialoog moeten maatschappelijke, ethische en beleidsmatige kwesties in kaart worden gebracht. Dat moet uitmonden in een advies aan de regering. Het tv-programma Nieuwsuurberichtte donderdagavond over de opzet.

‘Pauzenummer’

Van Dijk erkent dat het initiatief een politiek besluit is, een ‘pauzenummer’, op basis van de afspraak dat de huidige regering geen veranderingen doorvoert in de wetgeving over en de wetenschappelijke omgang met embryo’s. De kabinetsdeelname van ChristenUnie en D66, tegenpolen op medisch-ethisch terrein, ligt daaraan ten grondslag.

‘Kiembaanmodificatie’ vindt plaats met de techniek CRISPR Cas9, die stukjes DNA in een menselijk embryo knipt en plakt, waardoor handicaps en erfelijke aandoeningen kunnen worden weggenomen. Het proces kan nu nog niet zonder opheffen van het verbod op embryokweek; er is veel meer genetisch materiaal nodig dan de honderdduizend embryo’s die nu jaarlijks worden gebruikt voor vijfduizend geboortes via ivf.

Kweek

Veel meer embryo’s dan nu zullen dan ook worden weggegooid; de huiver voor het massaal vernietigen van menselijk leven is ‘bij veel meer groepen dan de behoudend christelijke’ aanwezig, stelt Van Dijk.

Dat bleek bij het optreden van de ­Chinese onderzoeker He Jiankiu, die in november vorig jaar de meisjes Lulu en Nana presenteerde – genetisch gemanipuleerde baby’s. Van Dijk: ‘Waarom niet veel breder ingezet op het produceren van synthetische embryo’s voor onderzoek?’

Hij zegt dat er rondom ‘DNA-reparatie’ nog veel onzeker is wat betreft veiligheid en effectiviteit. Van Dijk heeft ook vragen over het commercieel worden van de techniek en de ‘flinterdunne grenzen tussen genezing en mensverbetering’.

Het vrijgeven van wetenschappelijk onderzoek en embryokweek was in maart 2017 geadviseerd door de ­Gezondheidsraad en als wetsvoorstel overgenomen door toenmalig minister van Volksgezondheid Edith Schippers (VVD).

In het nieuwe kabinet-Rutte III werd de kwestie in de politieke ijskast gezet. De SGP staat behoudender in dit debat dan de ChristenUnie, maar Van Dijk vindt niet dat de houding van die partij is veranderd door de regeringsdeelname: ‘Het is aan de ChristenUnie te danken dat er überhaupt een debat over genetische manipulatie van embryo’s plaatsvindt en wortelt in de samenleving.’ <

 

Reacties uitgeschakeld voor Breed Maatschappelijk Debat over DNA-manipulatie is het pauzenummer van Rutte-III

Stijging aantal abortussen om afwijking

NPV, 8 februari 2019. Interview NPV-directeur Diederik van Dijk. In 2017 kozen 1.152 vrouwen voor abortus omdat hun kind een afwijking had. In 2016 waren dat er 1.011. Dat blijkt uit…

NPV, 8 februari 2019. Interview NPV-directeur Diederik van Dijk.

In 2017 kozen 1.152 vrouwen voor abortus omdat hun kind een afwijking had. In 2016 waren dat er 1.011. Dat blijkt uit de nieuwste abortuscijfers van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) van het ministerie van VWS). Vrouwen krijgen vanaf 2007 de 20 wekenecho  en sinds 2017 de NIPT aangeboden.

Sinds 2011 wordt geregistreerd of een zwangerschapsafbreking plaatsvindt na prenataal onderzoek. NPV-directeur Diederik van Dijk: We weten niet wat de reden is dat ouders voor afbreken kiezen. Gaat het om het syndroom van Down, een open rug, een hartafwijking? Zeker nu sprake is van een toename, is registratie van levensbelang. Aan de hand van die informatie kan counseling en hulpverlening verbeterd worden.’

Toen in 2007 de 20 wekenecho werd ingevoerd, was deze bedoeld om te screenen op neurale buisdefecten (de meest bekende is een ‘open rug’). In de praktijk is de echo uitgegroeid tot een veel breder onderzoek naar afwijkingen. Het aantal zwangerschappen die worden afgebroken tussen de 20e en 24e week van de zwangerschap is sinds de invoering van deze echo gestegen. De NIPT is ingevoerd om te screening op trisomie 13, 18 en 21. Er zijn echter steeds meer ziekten op te sporen met DNA-tests tijdens de zwangerschap.

Van Dijk: ‘Medisch onderzoek zou niet aangeboden moeten worden aan vrouwen en ongeboren baby’s die in beginsel geen gezondheidsproblemen hebben. Prenataal onderzoek zou gereserveerd moeten blijven voor vrouwen met een verhoogd risico en op een passend moment in de zwangerschap aangeboden moeten worden – waarbij niet de abortusgrens, maar goede ondersteuning, begeleiding en (soms) behandeling leidend moeten zijn.’

Reacties uitgeschakeld voor Stijging aantal abortussen om afwijking

Paus: abortus is geen mensenrecht

ND, 4 februari 2019, door Hendro Munsterman. Abortus is ‘geen mensenrecht’, zoals het ‘helaas in een wijdverspreide en gewortelde visie’ wordt gepresenteerd. Vaticaanstad Dat zei paus Franciscus afgelopen zaterdag tijdens…

ND, 4 februari 2019, door Hendro Munsterman.

Abortus is ‘geen mensenrecht’, zoals het ‘helaas in een wijdverspreide en gewortelde visie’ wordt gepresenteerd.

Vaticaanstad

Dat zei paus Franciscus afgelopen zaterdag tijdens een toespraak voor de Italiaanse ‘Beweging voor het leven’. Hij riep politici op zich altijd voor het leven in te zetten.

Franciscus noemde het doden van ongeborenen ‘een serieus probleem’. De verdediging van het leven is volgens de paus ‘de hoeksteen van het maatschappelijk welzijn: het gaat om ongeborenen die tot ons horen te komen om vernieuwing, toekomst en hoop te brengen’.

De ‘Beweging voor het leven’ is een samenwerkingsverband van meer dan 600 lokale en regionale pro-life organisaties in Italië, en opereert zonder religieus oogmerk. Rond de 70 leden van de beweging waren op audiëntie bij paus Franciscus ter gelegenheid van de jaarlijkse ‘Dag voor het leven’, die 41 jaar geleden door de Italiaanse bisschoppen werd ingevoerd en die afgelopen zondag plaatsvond.

Franciscus wees erop dat de zorg voor het leven niet alleen inhoudt dat men zich voor het leven inzet vanaf het moment van conceptie en geboorte tot de natuurlijke dood, maar dat ook de zorg voor levensvoorwaarden in ogenschouw wordt genomen. Daarbij gaat het volgens Franciscus onder meer over zaken als gezondheidszorg, onderwijs en werkgelegenheid. ‘Kort gezegd, alles wat een mens in staat stelt om in waardigheid te leven.’

De bescherming van het leven gebeurt dan ook ‘niet op slechts één wijze’, maar door ‘een veelvoud van activiteiten’. ‘Waar leven is, is hoop’, aldus de paus. <

 

Reacties uitgeschakeld voor Paus: abortus is geen mensenrecht

‘Verbod embryo’s kweken niet houdbaar’

ANP 15-01-2018, BINNENLAND, auteur Roselien Herderschee, redacteur Zorg. Overheden moeten met wetgeving komen die het kweken van menselijke embryo’s voor wetenschappelijke doeleinden onder voorwaarden toestaat. Dat schrijven de ethische commissies van…

ANP 15-01-2018, BINNENLAND, auteur Roselien Herderschee, redacteur Zorg.

Overheden moeten met wetgeving komen die het kweken van menselijke embryo’s voor wetenschappelijke doeleinden onder voorwaarden toestaat.

Dat schrijven de ethische commissies van twee grote Europese artsenverenigingen in nieuwe aanbevelingen die gepubliceerd zijn in de tijdschriften Human Reproduction Open en European Journal of Human Genetics. Het gaat om organisaties van artsen die zich bezighouden met menselijke voortplanting en menselijke genetica.

Op dit moment is de kweek van embryo’s voor onderzoek in veruit de meeste landen verboden.

Laboratoriumonderzoek

“De kern van het pleidooi is dat er meer ruimte moet komen voor embryo-onderzoek”, zegt Guido de Wert, hoogleraar Biomedische Ethiek aan de Universiteit van Maastricht en eerste auteur van de aanbevelingen. “In eerste instantie om adequaat laboratoriumonderzoek naar de veiligheid van nieuwe, experimentele voortplantingstechnieken mogelijk te maken. Als blijkt dat die technieken waarschijnlijk veilig en effectief zijn, zou op termijn ook klinische, praktische toepassing kunnen volgen bij het repareren van de aanleg voor ernstige erfelijke ziekten.”

De Wert boog zich de afgelopen twee jaar samen met deze twee Europese commissies over nieuwe aanbevelingen. “In vorige decennia is er in veel landen wetgeving ontwikkeld die genetische modificatie in het kader van de menselijke voortplanting absoluut verbiedt, omdat er allerlei absolute ethische bezwaren zouden zijn”, zegt De Wert. “Wij concluderen op basis van ons onderzoek dat die bezwaren niet steekhoudend zijn.”

‘Naïeve Henkie’

“Er is sinds het bepalen van eerdere standpunten veel veranderd”, vervolgt hij. “In onder andere Amerika zijn de afgelopen jaren belangrijke wetenschappelijke doorbraken geboekt. We moeten niet naïeve Henkie zijn, maar tijdig nadenken over de implicaties daarvan voor patiënten.”

Amerikaanse wetenschappers slaagden er het afgelopen jaar in een ziek embryo te corrigeren, waardoor een erfelijke hartaandoening werd uitgeschakeld. Dat gebeurde in een laboratoriumsetting, met embryo’s die speciaal voor onderzoeksdoeleinden gekweekt waren.

Nederlandse klinisch genetici temperden meteen de verwachting dat daar op korte termijn grote effecten voor patiënten van verwacht kunnen worden. En voor mensen die weten dat ze een genetisch erfelijke aandoening hebben, zoals de ziekte van Duchenne, bestaat er met embryoselectie (PGD) al een veilige optie om een gezond kind te krijgen.

Het punt is echter, aldus De Wert, dat PGD niet in alle gevallen helpt. “Zo is er soms gewoonweg geen gezond embryo beschikbaar voor selectie. Genetische modificatie zou dan op termijn wellicht een optie kunnen zijn, indien dat voldoende veilig is.”

“Bovendien”, zegt De Wert, “kun je de nieuwe voortplantingstechnieken en later hun toepassingen, niet onderzoeken met embryo’s die met traditionele ivf-technieken tot stand gekomen zijn. Daarvoor heb je nu juist die gekweekte embryo’s nodig.”

Wereldwijd hebben landen uiteenlopende wet- en regelgeving voor het gebruik van embryo’s voor wetenschappelijke doeleinden. In Nederland mogen alleen restembryo’s die ontstaan in het kader van een IVF-traject gebruikt worden voor onderzoek, maar embryo’s mogen niet speciaal gemaakt worden voor onderzoek. Dat mag alleen in Japan, de VS, België, Zweden en Engeland.

In Nederland is het, net als in veel andere landen, verboden om embryo’s te kweken speciaal voor wetenschappelijke doeleinden. Om dat verbod op te heffen, zou de Embryowet moeten worden verruimd. Maar die optie ligt politiek erg gevoelig.

“Voormalig zorg-minister Schippers had een voorstel in voorbereiding om de bestaande Embryowet te versoepelen, maar in het regeerakkoord is daar geen sprake meer van. We zijn terug bij af”, zegt de Wert. Net als bij enkele andere medisch-ethische kwesties, verandert er op dit terrein niets. De regeringspartijen hebben over veel medisch-ethische kwesties fundamenteel andere opvattingen.

Risico’s

De Wert stoort zich aan de passage in het regeerakkoord waarin staat dat bij politieke besluitvorming met betrekking tot medisch-ethische dilemma’s zorgvuldigheid boven snelheid gaat. “Dat suggereert dat mensen die pleiten voor het verruimen van wetgeving niet voor zorgvuldigheid zijn”, zegt De Wert. “Maar ook mensen die pleiten voor ruimere wetgeving, vinden dat onderzoek zorgvuldig plaats moet vinden en vooraf moet worden beoordeeld door medisch-ethische commissies. Zoals dat nu ook gebeurt.”

“In plaats van een algeheel verbod op het kweken van embryo’s voor wetenschappelijke doeleinden te handhaven, zouden overheden beter kunnen kijken hoe ze dat kweken zorgvuldig kunnen reguleren”, zegt De Wert. “Als je de potentie en risico’s van nieuwe voortplantingstechnieken goed en veilig wilt onderzoeken, zul je de mogelijkheid moeten creëren embryo’s te maken voor onderzoek. Dat getuigt juist van zorgvuldigheid.”

 

Reacties uitgeschakeld voor ‘Verbod embryo’s kweken niet houdbaar’

We weten nog niet waar crispr knipt.

NRC, 7 december 2018. Auteur:  Anne Martens. Gentechnologie Crispr-cas knipt DNA nog lang niet zo nauwkeurig als genetici zouden willen. Ongewenste mutaties lijken voorlopig onvermijdelijk. De Chinese biofysicus Jiankui He sloeg…

NRC, 7 december 2018.

Auteur:  Anne Martens.

Gentechnologie Crispr-cas knipt DNA nog lang niet zo nauwkeurig als genetici zouden willen. Ongewenste mutaties lijken voorlopig onvermijdelijk.

De Chinese biofysicus Jiankui He sloeg veel ethische en technische stappen over bij het genetisch ‘verbeteren’ van baby’s Lulu en Nana. Vorige week liet hij, vanuit het niets, de wereld weten dat hij gesleuteld had aan het DNA van een tweeling tijdens hun embryonale fase, waardoor ze resistent zouden zijn tegen hiv. De ethische aspecten van zijn werk zijn afgelopen week in de media al veelvuldig besproken, maar hoe betrouwbaar is de techniek die hij gebruikte?

He is niet transparant geweest over zijn werkwijze. Hij lijkt zijn onderzoek in het geheim buiten de universiteit te hebben gedaan en publiceerde zijn experimenten niet in een wetenschappelijk tijdschrift. We kunnen alleen afgaan op wat hij presenteerde op de conferentie waarop hij het bestaan van de cirspr-baby’s bekend maakte.

De DNA-bewerkingstechniek die He zegt te hebben gebruikt, crispr-cas9, is nog volop in ontwikkeling. De afgelopen jaren tonen studies aan dat de techniek naast gewenste, ook ongewenste veranderingen in genen kan veroorzaken. Ook is het controversieel dat hij crispr-cas9 klinisch toepaste op menselijke embryo’s die hij terugplaatste in hun moeder, terwijl er nog nauwelijks studies naar de gevolgen van genenveranderingen bij menselijke embryo’s gedaan zijn.

He maakte de baby’s resistent tegen hiv door een stukje van het CCR5-gen weg te halen. Dit gen maakt normaalgesproken een eiwit aan dat aan de buitenkant van witte bloedcellen zit. Dat eiwit werkt als entreepunt voor hiv-virussen, die zich daaraan hechten en vervolgens de cel infecteren. Doordat dit stukje CCR5-gen weg is, mist ook een deel van dit eiwit, en zijn de kinderen dus resistent voor hiv-besmetting, is het idee.

Crispr-cas9 is een relatief nieuwe techniek om DNA te manipuleren. Het bestaat pas een jaar of vijf. Crispr-cas bestaat uit twee delen: een enzym, cas9, dat DNA-strengen kan doorknippen en een stuk gids-RNA dat in het DNA van een celkern kan zoeken naar een gen. Het gids-RNA bestaat uit een streng nucleotiden (met de basen A, U, C of G) dat als een puzzelstuk op het gen past. Zodra het RNA binnenin een celkern is, bindt het als het goed is alleen aan het stuk DNA dat er precies op past. Cas9 knipt het DNA vervolgens door.

De cel ziet deze knip als schade en zal die meteen herstellen. Bij die reparatie verdwijnen of veranderen er vaak net wat willekeurige nucleotiden, waardoor de functie van genen aan te passen is. Ook is het mogelijk om genen heel specifiek te veranderen door een stukje DNA te voegen tussen de knip.

Hoe goed werkt Crispr-cas9 op dit moment?

Hoe crispr-cas9 precies knipt, en welke schade daarbij kan ontstaan, is nog niet goed bekend. Op dezelfde conferentie waar He zijn werk presenteerde was ook Kathy Niakan aanwezig. Zij is ontwikkelingsbioloog aan het Francis Crick Instituut in Londen en mag als enige in Engeland genetische aanpassingen doen in menselijke embryo’s. In haar presentatie zegt ze dat er soms wel 29 miljoenen basenparen verdwijnen of bijkomen na het zetten van een crispr-cas9 knip in het DNA. „We vinden dit een belangrijke waarschuwing”, zegt ze. „Crispr-cas9 kan dus complexer werken dan we denken. Hou daar rekening mee bij onderzoek in het lab, en bij klinische toepassingen.” Haar data zijn nog niet gepubliceerd.

Crispr-cas9 kan fouten maken. Cas9 maakt dan een genbewerking op een verkeerde plaats. „Bij een embryo heeft Jiankui He een ongewenste mutatie gevonden”, vertelt stamcelbioloog Niels Geijsen van de Universiteit Utrecht. „Dat is natuurlijk een enorme rode vlag!” Toch besloot He het embryo terug te plaatsen, want de mutatie lag op een stuk DNA, tussen twee genen in. „Hij nam aan dat dat stuk DNA geen functie had, dus dat de mutatie geen kwaad kon. Maar we weten nog niet goed wat de functie is van het DNA tussen genen in. Ook toont het aan dat we crispr-cas9 nog niet helemaal onder controle hebben.”

Ook kan crispr-cas9 ongewenste genetische veranderingen veroorzaken die nog nooit eerder gezien zijn, en dus gemist worden bij standaard controles. Biotechnologen van de TU Delft ontdekten zo’n nieuw mutatiemechanisme na het inzetten van crispr-cas9 in gistcellen, Saccharomyces cerevisiae. De publicatie verscheen deze week in wetenschappelijk tijdschrift Nucleic Acids Research.

In gistcellen is DNA aanwezig in twee kopieën, net als bij mensen, die van ieder chromosoom een kopie van hun moeder en een kopie hun vader hebben. Wanneer de onderzoekers met crispr-cas9 het DNA wilden aanpassen op slechts een van de twee kopieën, lukte dat niet goed. Na de knip ging de cel het DNA wel repareren, maar bleek daarbij de ongeknipte kopie te gebruiken voor reparatie, waardoor verschillen tussen beide kopieën verdwenen. „Dan is de genmodificatie dus niet succesvol en kan genvariatie verloren gaan.” zegt biotechnoloog Arthur Gorter de Vries. Een dubbele set chromosomen werkt als een back-up: als een van de twee genen het niet doet, kan de andere versie dat opvangen. Maar als chromosomen elkaar kopiëren gaat de variatie verloren. De onderzoekers verwachten dat deze mutatie ook zou kunnen voorkomen bij gemodificeerde embryo’s en dat is risicovol, want een gebrek aan genvariatie kan bij mensen het kankerrisico verhogen.

De crispr-cas9-techniek zelf wordt steeds verder geoptimaliseerd. Maandelijks komen er publicaties over nieuwe Crispr technieken bij. „Er is inmiddels Cas12, een enzym dat DNA op een andere manier doorknipt”, legt Stan Brouns van de TU Delft uit. „Dit enzym is mogelijk iets preciezer dan cas9, waardoor de kans kleiner is dat er op de verkeerde plaats geknipt wordt.” Ook noemt hij een nieuwe ‘base-editing-techniek’ waarbij het cas9 eiwit het DNA niet doorknipt, maar losse basen kan verwisselen.

Wat gebeurt bij mensen

Het is onduidelijk welke gevolgen het wegknippen van stukken genen bij mensen heeft. „Mogelijk heeft het CCR5 gen ook te maken met het immuunsysteem en de vatbaarheid voor andere infectieziekten, zoals het westnijlvirus. Dit werk van He kan dus veel ernstige bijwerkingen als gevolg hebben”, vertelt Iris Jonkers, geneticus bij het UMC Groningen. „Per genbewerking zou je moeten onderzoeken welk effect een mutatie heeft op de ontwikkeling, maar dat is praktisch en ethisch niet te doen in menselijke embryo’s.”

Jiankui He deed een gering aantal dierproeven voordat hij de mutatie maakte in de embryo’s van Lulu en Nana. Op de conferentie van vorige week vertelde hij dat hij tests deed op 14 embryo’s van muizen, 27 embryo’s van primaten en 31 van mensen. Bij de teruggeplaatste muizenembryo’s keek hij tot in de derde generatie of de nakomelingen hinder ondervonden van het verwijderde gen. Hij vergeleek long, hart, lever en maagweefsels en keek hij naar het gedrag. Maar zag niets opvallends, zei hij.

„Er is altijd veel discussie over de tijd tussen een toepassing in het onderzoekslab en een toepassing bij patiënten”, zegt Sjoerd Repping, klinisch embryoloog bij het Amsterdam UMC. „Nergens is vastgesteld hoeveel keer je iets moet testen. Het gaat om het gevoel dat het veilig genoeg is.” En daar schort het aan bij He. „Als hij vond dat zijn preklinische gegevens voldoende waren om het klinisch toe te passen, dan had hij er verstandig aan gedaan deze data te publiceren en te zien of de academische consensus, die nu nog zegt ‘vooral nog niet toepassen’, zou verschuiven.”

Maar de overstap van testen op dieren naar de toepassing bij mensen is vaak een dilemma. Daar worstelen ze bij het Amsterdam UMC ook mee. „Wat zegt een proef op 500 muizen over een veilige toepassing bij mensen?” zegt Repping. Hij vertelt dat er al 25 jaar gewerkt wordt aan onderzoek naar het herstellen van de vruchtbaarheid van mannen die als jonge jongen kanker kregen. Om hun vruchtbaarheid veilig te stellen kunnen ze vóór de kankerbehandeling een klein stukje testikel weghalen en invriezen. Als het kind volwassen is geworden, en onvruchtbaar blijkt, kunnen de stamcellen uit het weefsel worden opgekweekt en in de testikel teruggeplaatst, in de hoop dat de mannen weer vruchtbaar worden. „Bij muizen, ratten, honden, stieren en apen, werkt het allemaal….”, vertelt hij. „We hebben gekeken hoe het nageslacht van proefdieren zicht ontwikkelt. Maar wanneer zeg ik tegen een man: ‘Onderga die transplantatie maar, ga naar huis en maak je vrouw zwanger’? Dat is lastig.”

Het is dus nog veel te vroeg om crispr-cas9 toe te passen op mensen, vinden alle gesproken onderzoekers van de universiteiten in Utrecht en Delft en de universitair medische centra van Amsterdam, Groningen en Leiden. Over de mogelijkheden van crispr-cas9 zijn ze enthousiast, maar ze vrezen voor imagoschade van de techniek na de presentatie van Jiankui He.

 

 

 

 

Reacties uitgeschakeld voor We weten nog niet waar crispr knipt.

Waar ligt de grens tussen genezen en verbeteren?

NRC, 7 december 2018, opinie. Auteur: Britta van Beers is universitair hoofddocent rechtsfilosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Design-baby’s; de crispr-techniek om menselijke embryo’s genetisch te veranderen hoort niet in…

NRC, 7 december 2018, opinie.

Auteur: Britta van Beers is universitair hoofddocent rechtsfilosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Design-baby’s; de crispr-techniek om menselijke embryo’s genetisch te veranderen hoort niet in de fertiliteitskliniek, betoogt Britta van Beers. Het huidige verbod is er niet voor niets.

Onder de hoede van He Jiankui zijn twee genetisch gemodificeerde baby’s geboren, heeft hij bekend gemaakt. De Chinese wetenschapper gebruikte de crispr-cas9-techniek om het dna van de meisjes in wording te bewerken. Met deze techniek zijn apen, honden, vogels, insecten en vissen al genetisch gemodificeerd. Hoe te denken over de mogelijkheid dat de mens nu ook zichzelf gaat veredelen? Is het tijd om het wereldwijde verbod op ‘kiembaanmodificatie’ – een aanpassing van het dna die via zaad- of eicellen kan worden doorgegeven – op te heffen? Of is het praktisch onmogelijk om deze ‘zelfdomesticatie van de mens’ via regulering in goede banen leiden?

Over deze vragen, die raken aan de toekomst van de mensheid, woeden wereldwijd verhitte discussies. Voor- en tegenstanders van kiembaanmodificatie nemen het He zeer kwalijk dat hij de uitkomst ervan niet heeft afgewacht.

Crispr is geen louter medisch-technische kwestie, die met wat pragmatisme op te lossen zou zijn

Volgens de embryologen Sebastiaan Mastenbroek en Sjoerd Repping heeft dit debat echter geen zin (Laat het verbod op embryokweek los, 4/12) Immers: „De genbaby’s komen eraan.” Daarom is het geen optie meer om de techniek niet te willen. Het gaat er alleen nog om onder welke voorwaarden de techniek veilig en effectief is te gebruiken.

Medici kunnen volgens hen het best bepalen of de techniek al klinisch veilig is; zo brengen ze het terug tot een louter medisch-technische kwestie, die met wetenschappelijke deskundigheid, risicomanagement en pragmatisme op te lossen zou zijn.

Maar zo wordt de publieke verbeeldingskracht, die dit debat nu juist zo nodig heeft, in de kiem gesmoord. Een technologie die raakt aan de toekomst van de menselijke voortplanting verdient een breed gedragen democratisch debat, waarin iedereen, en niet alleen de wetenschappelijke beroepsgroep, wordt uitgenodigd om na te denken over de vraag wat voor een toekomst we willen voor onszelf en komende generaties.

Want met deze technologie staan, naast gezondheidsrisico’s, meerdere fundamentele waarden op het spel.

Internationale rechtsorde

Het verbod op kiembaanmodificatie kwam in de jaren negentig tot stand. De internationale rechtsorde vreesde destijds dat kinderen anders gedegradeerd zouden worden tot objecten. En ook dat sociaal-economische ongelijkheden op genetisch niveau zouden doorwerken in toekomstige generaties.

Helaas staan Mastenbroek en Repping niet alleen. Eerder stelden de Gezondheidsraad en toenmalig minister van Volksgezondheid Edith Schippers (VVD) al voor om het Nederlandse verbod op kiembaanmodificatie op te heffen. Volgens hen bieden de huidige regels voor embryoselectie een bruikbaar reguleringsmodel.

Bij embryoselectie worden meerdere embryo’s gecreëerd en wordt na genetische screening een selectie gemaakt. Deze techniek is van groot belang voor wensouders met genetische aandoeningen in de familie. Voor hen biedt embryoselectie in veruit de meeste gevallen reeds de mogelijkheid erfelijke ziektes te voorkomen.

Ziektes uitbannen

In Nederland is embryoselectie alleen toegestaan om ernstige ziektes te voorkomen. Schippers en de raad denken dat deze benadering ook voor kiembaanmodificatie een begaanbare weg vormt. Want wie is er nu tegen uitbanning van ernstige ziektes? En worden langs deze weg de gevaren van eugenetica en mensverbetering niet afgewend?

Helaas ligt het niet zo simpel. Voor dit reguleringsmodel is het essentieel om het begrip ‘ernstige ziektes’ precies af te bakenen. Maar waar ligt de grens tussen het genezen en verbeteren van het nageslacht? Bij kiembaanmodificatie is het risico van een hellend vlak veel groter dan bij embryoselectie. Bij de laatste methode wordt een keuze mogelijk tussen embryo’s die door de genetische loterij tot stand zijn gebracht. Maar crispr doorbreekt het monopolie van de genetische loterij en vergroot het aantal keuzemogelijkheden radicaal.

Zo maakt crispr het mogelijk dna toe te voegen dat niet van de ouders afkomstig is, of zelfs niet eens bij mensen voorkomt. De mogelijkheden tot ‘mensverbetering’ nemen dan ook exponentieel toe als kiembaanmodificatie wordt toegelaten in de fertiliteitskliniek.

Met zijn ingreep beoogde He de meisjes in wording resistent te maken tegen het hiv-virus. Is hier sprake van genezing of mensverbetering? De kwestie van de Chinese crispr-baby’s laat al zien hoe de grens tussen genezen en verbeteren van meet af aan vervaagt. De ingreep bracht geen genezing tot stand. Tegelijkertijd kan het doel van de ingreep toch medisch worden genoemd omdat het gaat om de preventie van aids.

Vergeet de grens

Volgens het gezaghebbende Britse adviesorgaan voor medisch-ethische kwesties, de Nuffield Council on Bioethics, is die grens zelfs zo problematisch, dat je het idee van een grens maar betere helemaal kunt loslaten. Mits de genetische ingreep bijdraagt aan „het welzijn van het toekomstige kind”, acht het invloedrijke adviesorgaan toepassing van deze technologie ethisch aanvaardbaar, aldus die adviesraad in zijn recente rapport Genome editing and human reproduction. De Nuffield Council gaat daarmee aanzienlijk verder dan oud-minister Schippers en de Gezondheidsraad: de deur naar mensverbetering wordt wagenwijd opengezet met alle risico’s van dien.

Uiteraard is ook een andere redenering mogelijk. Als het praktisch onmogelijk is om een scherpe grens te trekken tussen genezen en verbeteren, is de belofte van een strikt gereguleerd en beperkt gebruik van kiembaanmodificatie dan eigenlijk geen illusie? In dat licht lijkt het beter om vast te houden aan het bestaande verbod op kiembaanmodificatie en niet het zorgvuldig opgebouwde wereldwijde juridische kader af te breken bij de eerste gelegenheid dat het relevant wordt af te breken.

 

 

 

 

Reacties uitgeschakeld voor Waar ligt de grens tussen genezen en verbeteren?

Laat het verbod op embryokweek los?

NRC, 3 december 2018, opinie. Auteurs: Sebastiaan Mastenbroek is klinisch embryoloog en onderzoeker. Sjoerd Repping is klinisch embryoloog, hoogleraar en afdelingshoofd. Beiden van het Centrum voor Voortplantingsgeneeskunde, Amsterdam UMC, locatie AMC. Design-baby’s;…

NRC, 3 december 2018, opinie.

Auteurs: Sebastiaan Mastenbroek is klinisch embryoloog en onderzoeker. Sjoerd Repping is klinisch embryoloog, hoogleraar en afdelingshoofd. Beiden van het Centrum voor Voortplantingsgeneeskunde, Amsterdam UMC, locatie AMC.

Design-baby’s; nieuwe voortplantingstechnieken gaan aan Nederland niet voorbij, dus laten we die zelf uitgebreid onderzoeken, schrijven Sebastiaan Mastenbroek en Sjoerd Repping.

De Chinese wetenschapper Jiankui He kondigde vorige week de geboorte aan van twee baby’s die genetisch gemodificeerd zijn. Een belangrijke ontwikkeling, hoewel er nog veel onzekerheid is over het onderzoek. De verontwaardiging was groot: de techniek wordt nog onvoldoende veilig geacht en er heeft nog onvoldoende maatschappelijke discussie plaatsgevonden over de vraag tot waar we moeten gaan met genetische modificatie van mensen. De crispr-techniek is te gebruiken voor het voorkómen van zeer ernstige erfelijke aandoeningen, maar ook voor het genetisch ‘verbeteren’ van de mens. Dat laatste kan dan gaan om het toevoegen van eigenschappen die nu ook al bij sommige individuen onder ons voorkomen, zoals resistentie tegen hiv of een hoog IQ, tot het aanbrengen van eigenschappen die nog geen mens bezit, zoals het bestand zijn tegen straling of het kunnen genereren van energie uit zonlicht.

Hiv-resistentie

Je zou je daarom kunnen afvragen óf we deze techniek wel moeten willen. Maar dat is simpelweg geen optie meer. De genbaby’s komen eraan. De techniek is er, en de wens om die te gebruiken bestaat. In 2016 bleek al dat 65 procent van de kijkers van het wetenschapsprogramma De Kennis van Nu ‘kiembaanmodificatie’ zou gebruiken om het doorgeven van een erfelijke spierziekte te voorkomen (Kiembaancelmodicicatie is een aanpassing van het dna die via zaad- of eicellen kan worden doorgegeven). Het resistent maken voor hiv werd gesteund door 30 procent, terwijl dit 15 procent was voor het verhogen van intelligentie. Uiteraard alleen als het effectief en veilig zou zijn.

Er is veel ervaring met nieuwe technieken in de voortplantingsgeneeskunde. Die laat zien dat mensen er veel voor over hebben om toegang te krijgen tot nieuwe technieken, als ze ervan overtuigd zijn dat ze daarmee hun kans vergroten op het krijgen van een gezond kind. Als iets binnen bestaande wet- en regelgeving mogelijk is, zal het gebeuren. Zo werd er nog maar twee jaar geleden een kind geboren dat tot stand werd gebracht uit twee eicellen en een zaadcel, de zogenaamde drie-ouder-ivf, om het doorgeven van een genetische ziekte uit mitochondriën – het deel van de cel waar energiesynthese plaatsvindt – te voorkomen. Een koppel uit Jordanië toog naar een arts in New York, die het paar behandelde in een privékliniek in Mexico, waar er geen wet bestaat die dit soort behandelingen verbiedt.

Voortplantingszorg is vrijwel overal een private aangelegenheid. Er worden miljarden in verdiend

Het sentiment wereldwijd was vorige week ook niet dat er een verbod moet komen. Wel dat er eerst onderzoek naar de veiligheid van de techniek moet plaatsvinden. De vraag is echter of dat er komt. De voortplantingszorg is vrijwel overal in de wereld een private aangelegenheid. Er worden miljarden aan verdiend, niet alleen door privéklinieken, maar ook door de enorme industrie van investeerders en toeleveranciers die daar achter zitten. En onderzoek naar effectiviteit en veiligheid kost veel geld.

De geschiedenis leert ons dat nieuwe technieken veelal toegepast worden zonder gedegen bewijs van effectiviteit en veiligheid; deze technieken blijken soms pas jaren later niet effectief en zelfs schadelijk te zijn. Nederland is wat dat betreft écht een uitzondering. De ivf-zorg is hier geen commerciële activiteit, het belang van de patiënt staat voorop en behandelingen worden alleen uitgevoerd als er bewijs is dat ze van toegevoegde waarde zijn voor de patiënt. En als er onvoldoende bewijs is dan onderzoeken we dat.

Biotech-startups

De financiële belangen rondom genetische modificatie zijn groot. Jiankui He heeft sinds 2016 ruim 38 miljoen euro aan investeringen gekregen in zijn biotech-startups. In de VS heeft het bedrijf Editas Medicine, dat zich inzet om genetische modificatie te gebruiken voor de behandeling van ziektes, inmiddels een marktwaarde van meer dan 1,5 miljard dollar. Dergelijk investeringsgeld kan belangrijk zijn voor innovatie, maar als de innovatie de weg naar de patiënt vindt, dan moeten we daar immer kritisch op zijn.

Nederland moet niet de verwachting hebben deze ontwikkelingen buiten de deur te kunnen houden. In onze ogen moet we gezamenlijk in Nederland bepalen waar we kiembaanmodificatie wel en niet voor willen gebruiken. Tegelijkertijd is het ontzettend belangrijk om goed preklinisch onderzoek te doen naar de effectiviteit en veiligheid van dit soort behandelingen. Dat geldt niet alleen voor kiembaanmodificatie, maar feitelijk voor alle huidige en toekomstige voortplantingstechnieken. Dat moeten we niet willen overlaten aan buitenlandse investeerders en andere mensen met winstbejag.

Om de effectiviteit en veiligheid van voortplantingsbehandelingen te onderzoeken is het noodzakelijk om menselijke embryo’s te maken voor onderzoek. In Nederland heerst er echter al sinds 2002 een verbod op het maken van embryo’s voor onderzoek, ondanks herhaaldelijk advies van diverse commissies om het verbod op te heffen. Deze discussie is niet wetenschappelijk maar politiek: christelijke partijen vinden het maken van embryo’s voor onderzoek niet verenigbaar met hun eigen normen en waarden en maken er daarom in politieke onderhandelingen consequent een niet-onderhandelbaar onderwerp van. Daar gaan nieuwe voortplantingstechnieken echter niet van weg. Sterker nog, door deze houding zijn we niet goed voorbereid op hun komst.

 

 

 

 

 

Reacties uitgeschakeld voor Laat het verbod op embryokweek los?

Deze stap had nooit gezet mogen worden.

NRC, 1 december 2018, Opinie. Auteur: Rosanne Hertzberger is microbioloog. Ik zal eerlijk bekennen dat ik het debat over genetisch sleutelen aan mensen altijd doodsaai vond. Telkens weer diezelfde irrelevante…

NRC, 1 december 2018, Opinie.

Auteur: Rosanne Hertzberger is microbioloog.

Ik zal eerlijk bekennen dat ik het debat over genetisch sleutelen aan mensen altijd doodsaai vond. Telkens weer diezelfde irrelevante vragen: of ouders straks oogkleur en intelligentie mochten bepalen (hoe dan?), veel luchtfietserij, veel alarmistische voorspellingen van beroepsethici. Ik vond het weinig urgent allemaal.

Daar kwam deze week definitief verandering in.

Twee baby’s geboren met geknipt en geplakt DNA

Er zijn twee baby’s geboren met geknipt en geplakt DNA. Als we de berichtgeving moeten geloven zijn er meer onderweg. Deze jonge mensen zijn dus in de kern van hun wezen aangepast, in al hun organen, huid, hersenen, vezels en vaten zit het resultaat van het werk van de onderzoeker. Hun geslachtscellen zijn geen uitzondering daarop. En aangezien er niets is dat straks deze vrouwen ervan weerhoudt zich voort te planten, is er grote kans dat de creatie van de onderzoeker voortgezet wordt in alle komende generaties.

Het blijft fascinerend hoe manipuleerbaar het leven is. Elke keer als iemand roept: „Dat zit in het DNA van onze samenleving!” denk ik: mooi, dan kan je er dus naar hartelust aan sleutelen. Dat molecuul, de grondwet van het bestaan, kun je bijvoorbeeld gewoon synthetiseren. Uitprinten zeg maar. Je geeft het aan een bacterie en die gaat verder alsof er niks aan de hand is.

En bacteriën zijn nog redelijk eenvoudig om te veranderen. Moeilijker beesten waren altijd planten, muizen, mensen. Daarom was het debat ook zo vaak oninteressant, want wanneer het spannend werd, waren er allerlei praktische hordes (peperduur, omslachtig).

Crispr-gereedschap

Nu is er crispr-gereedschap. De techniek is voor iedereen beschikbaar, niet alleen binnen de nog ietwat sociaal gecontroleerde academische omgeving, maar in elk bedrijf, elke biohacker-space en bij elke onderzoeker die graag wereldwijde faam wil. In de literatuur wemelt het al van nieuwe weefsels en nieuwe proefdieren, muizen, ratten, varkens, makaken waar genen uit zijn gehaald of juist in gezet. Dat zijn handige mutanten waarmee je allerlei menselijke ziektes kunt nabootsen en dus bestuderen.

De onderzoeker die gentech-mensen creëerde is overduidelijk een grens over gegaan, daar was zo ongeveer iedereen het over eens deze week. Maar u moet eens goed opletten welke argumenten er tegenin worden gebracht. Wat was het probleem precies van dit experiment? Ik hoorde vooral veel praktische bezwaren, het meeste in de nabije toekomst op te lossen. Zo had de onderzoeker niet genoeg met collega’s en maatschappij overlegd. En veiligheid! Want ook crispr knipt op verschillende plekken in het DNA en een van de baby’s had ook daadwerkelijk een extra mutatie op een onbedoelde plek met nog onbekende effecten. Maar bovenal: wat was dat levensontwrichtende medische probleem wat hiermee opgelost moest worden? Dat was er niet.

Maar stel je voor dat de aanpassingen allemaal wel veilig waren of in ieder geval een acceptabel risico gegeven een serieuze erfelijke ziekte van de ouders. En stel dat de onderzoeker keurig te werk was gegaan, duidelijk gecommuniceerd had en zijn plannen door vijfentachtig ethische commissies waren beoordeeld. Wat was dan uw oordeel geweest? Oftewel: mogen we het DNA van de geslachtscellen van mensen blijvend veranderen, zodat de veranderingen generaties lang in stand kunnen blijven?

Mijn antwoord is: nee. Niet vanwege praktische bezwaren. Zelfs niet vanwege het gebrek aan instemming door het genetisch gemodificeerde nageslacht. Baby’s wordt immers nooit gevraagd ergens hun handtekening onder te zetten.

Aantasting van de waarde en waardigheid van de mens

Mijn bezwaren zijn fundamenteler. Ook zonder God heeft de mens zijn heiligheid nog niet verloren in mijn ogen. Of in ieder geval blijft hij verhevener boven de andere soorten dieren. Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs dat dat zo is, je kunt het zelfs soortenfascisme noemen, en toch is dat mijn stellige overtuiging. Onze chromosomen zijn het enige dat alle mensen gemeen hebben. Laten we dat juridisch beschermen en onveranderlijk maken. China zou die onderzoeker de cel in moeten gooien wegens overtredingen tegen de menselijkheid. We moeten grenzen trekken, en snel.

 

Reacties uitgeschakeld voor Deze stap had nooit gezet mogen worden.

Type uw zoekwoord in onderstaand veld. Druk hierna op enter/return om te zoeken