Reactie door Juristenvereniging Pro Vita (JPV)

Het wetsvoorstel

In het voorliggende wetsvoorstel wordt door een arts uitgevoerde levensbeëindiging op verzoek of verleende hulp bij zelfdoding uit het Wetboek van Strafrecht (Sr) geschrapt. Het betreft de artikelen 293 lid 2 en 294 lid 2 Sr.

Het voorstel beoogt geen wijziging aan te brengen in de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl of Euthanasiewet).

Fundamentele rechten

Het Europees verdrag voor de rechten van de mens (EVRM) legt aan de Europese lidstaten de plicht op de rechten en plichten van dat verdrag aan haar burgers te verzekeren. Art. 2 EVRM waarborgt dat niemand opzettelijk het leven wordt ontnomen.  Dit komt krachtig tot uitdrukking in onder meer de artikelen 293 en 294 Sr. In beide artikelen wordt ook de betrokkenheid van artsen genoemd. Van de strafbaarstelling op zichzelf en bovendien van de hoge strafmaat gaat een krachtig signaal uit.

Deze artikelen zijn ons inziens daarom een onmisbare uitwerking van art. 2 EVRM. De betrokkenheid van artsen bij levensbeëindiging hoort niet bij het normale medische handelen, dat gericht is op herstel en het verzachten van lijden.

De Wtl rechtvaardigt het handelen van een arts als hij aan de daarin genoemde zorgvuldigheidsvereisten heeft voldaan. Feitelijk haalt de Wtl onder die voorwaarden euthanasie uit het strafrecht.

De artt. 293 lid 2 en 294 lid 2 Sr maken een noodzakelijk onderscheid tussen degene die willens en wetens een moord beraamd en de arts die handelt op verzoek van een patiënt. De wetsartikelen maken het daardoor mogelijk voor patiënten om over hun levenseinde te beslissen, als het leven voor hen uitzichtloos en ondraaglijk is geworden.

Wij vinden het voorstel van wet dat voorligt daarom onjuist en in strijd met het EVRM.

Verbeteringen in de Euthanasiewet

In het wetsvoorstel van Jetten en Koekkoek wordt vaak het zwaard van Damocles genoemd. Dat roept de vraag op of de strafbaarstelling van euthanasie en daarmee strafvervolging verbeterd kunnen worden. Als niet aan alle zorgvuldigheidseisen van art. 2 Wtl wordt voldaan geldt in geval van euthanasie een maximale strafmaat van 12 jaar gevangenisstraf of een geldboete van €103.000,00 (5e categorie).^[1]

In de literatuur worden de zorgvuldigheidseisen besproken en stelt men de vraag of ook onderscheid gemaakt kan worden tussen de verschillende zorgvuldigheidseisen. De vraag ligt dan voor of iedere tekortkoming op dezelfde manier bestraft moet worden.^[2]

We zetten deze zorgvuldigheidseisen op een rij.

De zorgvuldigheidseisen van art. 2 Wtl houden in dat de arts:

1. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt,
2. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt,
3. de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over diens vooruitzichten,
4. met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was,
5. ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en schriftelijke zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in de onderdelen A tot en met D, en
6. de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.

Alle zorgvuldigheidseisen samen geven het volledig zorgvuldig handelen van de arts weer en heffen zijn strafbaarheid op. Het is echter mogelijk om de verschillende zorgvuldigheidseisen van elkaar te onderscheiden in hun karakter en doel.

Zonder twijfel zijn de zorgvuldigheidsvereisten A en B de pijlers van het recht op leven van art. 2 EVRM. Bolte-Knol noemt ze in haar dissertatie de kernvereisten.^[3] Deze essentiële vereisten beschermen het leven van de patiënt ertegen dat hij van het leven wordt beroofd.

Het Belgische Grondwettelijk Hof maakt bovendien nader onderscheid en noemt de voorwaarden waaraan de arts moet voldoen, vergelijkbaar met de zorgvuldigheidsvereisten C en D, en procedurele eisen E en F die controle op zijn handelen mogelijk maken. Het Hof verbindt daaraan de vraag of eenzelfde strafmaat voor alle vereisten in strijd zou zijn met het evenredigheidsbeginsel.^[4]

De Belgische Euthanasiewet werd naar aanleiding van dit arrest recent aangepast.^[5]

Levensbeëindiging van wilsonbekwame kinderen

Een ander knellend vraagstuk is de levensbeëindigend van kinderen die jonger zijn dan 12 jaar. De Regeling LZA/LP/LK1-12 lijkt artsen vrij te stellen van strafbaarheid als zij het leven beëindigen van kinderen. De voorgaande regeling voor late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging van pasgeborenen is in twee opzichten uitgebreid. Ten eerste in het oprekken van de leeftijd van kinderen tot 12 jaar. Ten tweede maakt het actieve levensbeëindiging met een chemisch middel mogelijk. In de regeling LK1-12 ontbreken zelfs alle zorgvuldigheidseisen.

Het behoeft geen betoog dat levensbeëindiging zonder dat de betreffende persoon daar zelf en uitdrukkelijk om kan verzoeken een flagrante schending is van het recht op leven, neergelegd in art. 2 EVRM en van art. 293 Sr. Het is in strijd met onze rechtsorde.

Een ministeriële regeling als zodanig onttrekt zich echter aan de toetsing aan het EVRM en het parlement, en het is evenmin mogelijk tegen een ministeriële

regeling zoals deze in beroep te gaan. Het mag duidelijk zijn dat de regeling kinderen onbeschermd laat en dat geen arts hier enige rechtsbescherming aannemen!^[6]

Om deze reden is het dringend noodzakelijk om in de Wtl voorwaarden op te nemen voor kinderen, die nog niet geen zelfstandig, uitdrukkelijk en weloverwogen verzoek om hun levenseinde kunnen indienen. 

Conclusie

Wij komen tot de slotsom dat het wetsvoorstel van de heren Jetten en Koekkoek op zichzelf onjuist is en in strijd met art. 2 EVRM. Het is echter denkbaar dat de strafbaarstelling meer genuanceerd kan worden en vervolging meer effectief en in overeenstemming met het evenredigheidsbeginsel kan plaatsvinden. Wij bevelen daarom  aan de strafbaarstelling van euthanasie nader te onderzoeken ten aanzien van de verschillende zorgvuldigheidseisen in art. 2 Wtl.

Bovendien is het met grote klem noodzakelijk om de rechten van kinderen tot 12 jaar, die nog niet over zichzelf kunnen beslissen, in de Wtl te verankeren. Het benemen van het leven van een kind dat nog niet over zichzelf kan beslissen is tegen de wet en onze rechtsorde en kwalificeert in de huidige omstandigheid als moord, art. 293 Sr.

Namens Juristenvereniging Pro Vita

mr. Tista Bobbink

Patrick Garré, jurist

^[1] rijksoverheid.nl/onderwerpen/straffen en maatregelen.

^[2] De uitspraak van het Belgisch Grondwettelijk Hof ECLI:BE:GHCC:2022:ARR.134.

2025. Bolte-Knol, Strafbaarstelling van euthanasie, Uitgesproken strafrecht?, WJS Uitgevers 2025.

^[3] S. Bolte-Knol, Strafbaarstelling van euthanasie, Uitgesproken strafrecht?, WJS Uitgevers 2025, p. 528.

^[4] ECLI:BE:GHCC:2022:ARR.134, r.o B12.1, B12.2.1 en r.o A.3.4.

^[5] Art. 140 van de wet van 28 maart 2024 houdende bepalingen inzake digitalisering van justitie en diverse bepalingen Ibis.

^[6] https://provita.nl/publicaties/consultatie-jpv-over-de-regeling-beoordelingscommissie-late-zwangerschapsafbreking-en-levensbeeindiging-bij-pasgeborenen-en-kinderen-1-12-jaar/

Patrick Garré

In 2024 werden in Nederland 39.438 zwangerschappen afgebroken, het hoogste aantal sinds de invoering van de Wet Afbreking Zwangerschap in 1984. Vooral vrouwen tussen 30 en 35 jaar ondergingen een abortus, en zorgwekkend is dat 20% van hen geen nazorg kreeg na de ingreep. Lees een korte analyse van deze jaarrapportage 2024 op deze link.

Patrick Garré

Op woensdag 15 oktober vond in het Europees Parlement te Brussel de conferentie “Real Choice Means Real Support – Women Across the EU Call for Better Maternity Support” plaats. Ook Juristenvereniging Pro Vita (JPV) was vertegenwoordigd door bestuurslid Patrick Garré op deze belangrijke bijeenkomst rond concrete hulp bij zwangerschap op nationaal en Europees niveau. Het was echt hartverwarmend om zoveel mensen uit verschillende plaatsen verenigd te zien rond eenzelfde missie, namelijk de bescherming van het kwetsbare leven. Bijna 300 mensen, met opvallend veel jongeren, uit 17 verschillende landen, kwamen samen in Brussel om te luisteren naar onder andere de getuigenissen van vrouwen, die een abortus hadden ondergaan maar niet de nodige financiële, logistieke en emotionele steun kregen.

Deze pakkende getuigenissen waren voor de toehoorders bijzonder emotioneel. Abortus wordt in de hulpverlening – in verschillende Europese landen- bijna als een vanzelfsprekende oplossing aangeboden bij een ongewenste zwangerschap. Alternatieven zoals het zelf opvoeden van het kind of adoptie komen nauwelijks aan bod.

Acht Europarlementariërs uit zes verschillende landen brachten tijdens deze bijeenkomst een krachtige boodschap naar voor ter verdediging van het kwetsbare leven. Voor hen is de pro-life visie geen extremisme maar een kwestie van menselijkheid. Er werd een duidelijk signaal gestuurd naar de Europese Commissie en het Parlement ter verdediging van het leven. Het is nu aan ons om deze grote mobilisatie levend te houden, in elk land en op het niveau van One of Us, door de samenwerking tussen onze organisaties en de leden van de Europese instellingen te versterken.

Aan het einde van de conferentie ondertekenden de vrouwen die hun getuigenis hadden afgelegd en de leden van het Europees Parlement de Verklaring inzake steun aan moeders, waarin zij de EU aansporen om steun aan moeders te bevorderen als onderdeel van het streven van de Unie naar menselijke waardigheid overeenkomstig de artikelen 3 (het recht op menselijke integriteit) en 33 (het recht op beroeps- en gezinsleven) van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.

Bekijk de video en verdere informatie op deze link van One of Us.

 Tista Bobbink

Een mensenrecht beschermt de burger tegen ingrijpen van de overheid, of geeft de overheid opdracht voor de burger zorg te dragen. Dat laatste verzocht D66 in hun motie om toegang tot veilige abortus als een mensenrecht onder meer in het Europese Handvest op te nemen.

Het verhitte debat daarover werd twee weken eerder gevoerd, waarbij de meningen sterk tegenover elkaar gesteld waren. Is de zelfbeschikking van een vrouw leidend, of de bescherming van het ongeboren leven. De stemming over de motie was op 23 september j.l. De motie heeft het niet gehaald: 68 kamerleden stemden vóór, en dat is te weinig om de motie aan te nemen. Wij zijn daar uiteraard erg blij mee, want elk leven vanaf het allereerste begin is ons dierbaar.

Het Reformatorisch Dagblad (24/9) maakt er melding van dat een motie van de SGP over prenatale screening wel is aangenomen. De krant refereert aan het standpunt van het VN-comité inzake de rechten van personen met een handicap, dat zijn bezorgdheid uitte over de NIPT-test. ‘ […] prenataal testen om afwijkingen bij foetussen op te sporten kan leiden tot beëindiging van zwangerschappen, dat […] onderliggende discriminerende houdingen ten opzichte van personen met een handicap weerspiegelt.’

 Over deze onderwerpen zal nog veel gesproken worden. Wat is het belangrijk om steeds tot een goede belangenafweging te komen, waarbij het ongeboren kind wezenlijk een plaats krijgt.

Woensdag 15 december presenteerde het nieuwe kabinet zijn regeerakkoord, getiteld Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst. Uiteraard heeft JPV speciaal aandacht voor de medisch-ethische onderwerpen. Hieronder vindt u de plannen van het kabinet voor deze thema’s op een rij en een korte reactie daarop van JPV.

Abortus

Het nieuwe kabinet laat het stemgedrag over initiatiefvoorstellen tot wijziging van de Wet afbreking zwangerschap (Wafz) over aan de individuele Kamerleden. Het is nu dus nog afwachten hoe er over de wetsvoorstellen gestemd gaat worden. De drie initiatiefvoorstellen gaan over het verbeteren van de informatieverstrekking en de ondersteuning aan ongewenst zwangere vrouwen, het verstrekken van de abortuspil bij de huisarts en het afschaffen van de verplichte minimale beraadtermijn.

Ook wil het nieuwe kabinet het inzicht verbeteren in waarom vrouwen kiezen voor een abortus, zodat vrouwen betere voorlichting en ondersteuning kunnen krijgen. Het kabinet wil hiermee ongewenste zwangerschappen en (herhaalde) abortussen verminderen. Hiervoor wil het kabinet anticonceptie gratis en toegankelijk beschikbaar maken voor kwetsbare groepen. Als reden om (herhaalde) abortussen te verminderen en nazorg te verbeteren, noemt het nieuwe kabinet “de impact die een abortus kan hebben”. Ook staat in het akkoord dat in elke gemeente het programma Kansrijke Start ingevoerd moet worden. Zo wil het kabinet vrouwen en pasgeborenen ondersteunen bij de eerste 1000 dagen.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

Het kabinet wil de zorg rondom het zelfgekozen levenseinde verbeteren. Het wil zich blijven inzetten voor waardig ouder worden, in de eerste plaats door passende ouderenzorg. Het zet dan ook het project Eén tegen Eenzaamheid voort en wil contact tussen ouderen en jongeren stimuleren. Wel wil het nieuwe kabinet de deskundigheid van artsen over het zelfgekozen levenseinde versterken en bevorderen dat arts en patiënt hier tijdig over praten.

Bij de aankomende vierde evaluatie van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (de ‘euthanasiewet’) wil het kabinet het onderscheid tussen euthanasie en palliatieve zorg duidelijker maken. Het kabinet wil ook de palliatieve zorg verbeteren door bijvoorbeeld aan de subsidieregeling ‘Palliatieve terminale zorg en geestelijke verzorging’ voor versterking van hospices en ondersteuning van zorgnetwerken een tijdelijke impuls te geven.

Ten aanzien van levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek, ook wel voltooid leven genoemd, neemt het kabinet geen standpunt in vanwege de verschillen in de coalitie en in de samenleving. Het kabinet laat dit over aan het individuele kamerlid om daar zelf een afweging in te maken bij het stemmen over de voltooid leven-wet.

Embryowet

De Embryowet wordt deels aangepast naar aanleiding van de derde evaluatie van de Embryowet in 2021. Het gaat dan onder meer om de definitie van embryo, met inachtneming van de ontwikkeling op het gebied van ‘embryo-like structures’ (ELS) en het reguleren van twee typen mens/dier combinaties die nu nog niet onder de Embryowet vallen.

Het kabinet neemt ook nog geen standpunt in over het opschuiven van de veertiendagengrens in de embryowet. Daarover zal het de Gezondheidsraad om advies vragen. Nu moeten embryo’s 14 dagen na de bevruchting worden vernietigd. Verder blijft het kabinet in dialoog over kiembaanmodificatie in Europees verband. Bij kiembaanmodificatie sleutelen wetenschappers doelgericht aan een embryo. Dit gebeurt bijvoorbeeld met de techniek CRISPR-Cas9, om genetisch materiaal te repareren.

Wel zullen D66 en VVD twee initiatiefvoorstellen voorbereiden. De eerst betreft de pre-implantatie genetische diagnostiek bij mensen die drager zijn van ernstige erfelijke afwijkingen die ze kunnen doorgeven aan hun nageslacht. Ook zetten de partijen de eerst stappen voor een initiatiefwet die het verbod op het kweken van embryo’s voor onderzoek opheft. De partijen willen wel eerst een uitgebreide adviesronde houden waarvan ze de uitkomsten willen gebruiken bij het opstellen van de initiatiefwet.

Reactie JPV

Wat betreft abortus is JPV blij dat het nieuwe kabinet de impact erkent van een abortus en zich wil inzetten voor het verminderen van ongewenste zwangerschappen en abortussen. De invoering van Kansrijke Start in alle gemeentes vindt JPV ook positief. Met deze maatregelen lijkt het kabinet ook tegemoet te komen aan de balans in de Wet Afbreking Zwangerschap tussen het leven van de vrouw en die van het ongeboren kind. De JPV hoopt dan dat het kabinet deze balans in acht blijft nemen bij de besluitvorming over de drie initiatiefvoorstellen.

Ook ziet JPV positieve elementen ten aanzien van het thema euthanasie en hulp bij zelfdoding, zoals het voorzetten van het project Eén tegen Eenzaamheid, het stimuleren van het contact tussen ouderen en jongeren, en het versterken van palliatieve zorg. Het is ook goed dat het kabinet geen duidelijk ‘ja’ zegt tegen de voltooid leven-wet. Tijdens ons symposium op 2 oktober werd namelijk duidelijk dat een voltooid leven-wet juridisch niet nodig is.
De huidige euthanasiewet geeft ruimte om bij ouderdomsklachten een verzoek tot levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding door een arts ingewilligd te krijgen. Ook bleek dat er nog veel onderzoek nodig is naar de problematiek van mensen met een persisterende doodswens. U kunt hieronder het hele symposium terugkijken.

Ten aanzien van de Embryowet is het nog onduidelijk wat het kabinet gaat doen. De JPV hoopt dat het kabinet het prille mensenleven zal beschermen door de veertiendagengrens in tact te laten en af te zien van het kweken van embryo’s voor onderzoek.

Lees hier het hele regeerakkoord.

Wilt u meer informatie over deze en andere onderwerpen? Kijk dan op onze website Provita.nl.

Het symposium:

Deel 1:

Deel 2