Hendrina de Graaf
Demonstreren bij abortusklinieken mag, maar het instellen van bufferzones om het demonstratierecht te beperken, is toegestaan. ‘Bezoekers moeten kunnen kiezen of ze het gesprek aangaan.’
Dat besliste de Raad van State woensdag in vier zaken over demonstraties bij klinieken in Groningen, Amsterdam en Heemstede. De hoogste bestuursrechter vindt dat demonstreren bij een kliniek mag en ook zichtbaar moet zijn, maar dat vrouwen die naar binnen gaan zélf moeten kunnen beslissen of zij een gesprek met demonstranten willen voeren. Daarom mag een burgemeester actievoerders van de stoep naar een plek iets verderop verplaatsen, zolang die binnen zicht- en gehoorafstand blijft.
In de zaken uit Amsterdam, Groningen en Heemstede stonden christelijke actievoerders tegenover de lokale overheid. Zij bidden bij de ingang, delen folders en bloemen uit en spreken vrouwen aan die de kliniek bezoeken. Voor hen is direct contact een belangrijk onderdeel van hun missie. Burgemeesters zagen echter de spanningen toenemen en legden daarom voorschriften op: demonstreren mocht alleen nog in een afgebakend vak, meestal aan de overkant van de straat. De actievoerders gingen daartegen in beroep.
Extra kwetsbaarheid rond de kliniek
Volgens de Raad van State bevinden vrouwen die een abortuskliniek bezoeken zich in een kwetsbare situatie. Zij komen voor een medische ingreep die raakt aan hun persoonlijke levenssfeer. Daarom hoeft er niet op de stoep van de kliniek een directe confrontatie plaats te vinden. Bezoekers mogen een demonstratie zien en horen, maar moeten kunnen uitwijken als zij dat willen. Als die keuze ontbreekt, mag een burgemeester ingrijpen om ‘wanordelijkheden’ te voorkomen. Die term wordt door de hoogste rechter breed uitgelegd: het gaat niet alleen om strafbaar gedrag, maar om situaties waarin bezoekers ongewild in een indringende confrontatie terechtkomen.
Groningen
In Groningen demonstreerde Stichting Schreeuw om Leven bij abortuskliniek Stimezo. De burgemeester besloot dat actievoeren pal voor de ingang niet mocht en wees een grasstrook aan de overkant van de weg aan. Volgens de Raad van State is dat toegestaan. Demonstranten zijn daar zichtbaar en hoorbaar, en vrouwen kunnen zelf bepalen of zij naar hen toe gaan.
Amsterdam
In Amsterdam wilde een demonstrante van Pro Life Amsterdam op de stoep van de kliniek aan de Sarphatistraat staan. De voorzitter van de veiligheidsregio verplichtte haar echter om aan de overkant te demonstreren en verbood haar om bezoekers nog actief te benaderen. De actievoerder vond dat een te grote inperking van haar vrijheid, maar de Raad van State geeft de burgemeester gelijk. De nieuwe locatie ligt nog steeds in het zicht en binnen gehoorafstand. Bezoekers die dat willen, kunnen oversteken en in gesprek gaan. Wie dat niet wil, kan ongehinderd naar binnen. Volgens de rechter is daarmee geen sprake van een uitholling van het demonstratierecht, maar van een redelijke balans tussen de belangen van demonstranten en de privacy van bezoekers.
Heemstede: Claus Sluterweg
Bij de Beahuis & Bloemenhovekliniek in Heemstede spelen twee zaken. In beide gevallen gaat het om organisaties die geregeld voor de kliniek staan: Verein Donum Domini uit Duitsland en Pro Life Heemstede. De burgemeester wees voor 2021 een demonstratievak aan de Claus Sluterweg aan, tegenover de achteringang van de kliniek. Die ingang wordt het meest gebruikt. Het vak ligt ongeveer 25 meter van de deur, aan een rustige, smalle straat.
De Raad van State oordeelt dat deze locatie geschikt is. Demonstranten zijn duidelijk zichtbaar en hoorbaar en bezoekers kunnen, als zij dat wensen, oversteken. Tegelijkertijd kunnen vrouwen de kliniek binnenlopen zonder eerst door de demonstranten heen te moeten. De rechter vindt dat de burgemeester hier een juiste afweging heeft gemaakt. Dat geldt voor beide organisaties: zowel in de zaak van Donum Domini als in die van Pro Life Heemstede krijgt de burgemeester op dit punt gelijk.
Heemstede: Herenweg
In een latere fase koos de burgemeester ervoor het demonstratievak te verplaatsen naar de Herenweg, aan de voorkant van de kliniek. Deze locatie ligt echter aan een drukke vierbaansweg met fietspaden en wordt bovendien minder gebruikt dan de achteringang. De Raad van State vindt dat deze plek te ver van de kliniek verwijderd is. Vanaf daar kunnen demonstranten bezoekers nauwelijks bereiken en wordt het demonstratierecht feitelijk uitgehold. Dat besluit wordt daarom vernietigd.