Patrick Garré
21 september 2025
Inleiding
Op dinsdag 26 mei 2025 keurde de Franse volksvertegenwoordiging (de zogenaamde “Assemblée nationale”, het equivalent van de Nederlandse Tweede Kamer) twee wetsvoorstellen goed die historisch genoemd kunnen worden. De tekst[1] die de toegang tot palliatieve zorg moet garanderen werd anoniem goedgekeurd. Het wetsvoorstel[2] die het recht op hulp bij sterven moet regelen kon echter op heel wat minder steun rekenen: 305 van de volksvertegenwoordigers stemden voor, 199 tegen. De wetsvoorstellen moeten nog worden goedgekeurd door de Senaat en een tweede lezing ondergaan in de Franse volksvertegenwoordiging, maar wat houden ze precies in?
Deze beide wetten kwamen tot stand na vele jaren van debat in de Franse samenleving over de levenseindeproblematiek. Er waren de laatste jaren wel wetten die de zogenaamde passieve euthanasie regelden. Zo liet de wet Claeys-Lionetti[3] sinds 2016 toe dat de behandeling mag worden stopgezet op verzoek van de patiënt, op voorwaarde dat hij of zij binnen de 72 uren zal overlijden.[4]
De voorwaarden op hulp om te sterven
Enkel volwassenen met de Franse nationaliteit of die een vaste en legale verblijfplaats hebben in Frankrijk komen in aanmerking. Zij moeten lijden aan een ernstige en ongeneeslijke aandoening, ongeacht de oorzaak, die levensbedreigend is, in een vergevorderd stadium. Het moet gaan om een onomkeerbaar proces dat wordt gekenmerkt door een verslechtering van de gezondheidstoestand van de zieke persoon die zijn levenskwaliteit aantast, of in een terminale fase.
Bovendien moet de patiënt lijden aan voortdurende fysieke of psychische pijn die verband houdt met deze aandoening en die niet met een behandeling kan worden verholpen. De persoon kan ervoor kiezen geen behandeling te ondergaan of deze te staken en toch een beroep doen op het recht op hulp op sterven. Psychisch lijden alleen kan in geen geval aanleiding geven tot hulp bij sterven. Tot slot moet men in staat zijn om zijn wil vrij en met kennis van zaken te uiten.
Een multidisciplinair college
De arts die het verzoek tot hulp bij zelfdoding heeft ontvangen, stelt een multidisciplinair team samen. Daarbij is ten minste een andere arts betrokken (die geen familiale banden heeft met de patiënt) en gespecialiseerd is in de pathologie maar zonder hiërarchische band met de eerste arts. Deze arts heeft toegang tot het medisch dossier van de patiënt en onderzoekt hem vóór de vergadering van het multidisciplinair team.
Daarnaast neemt ook een medisch assistent of verpleegkundige deel aan de vergadering die bij de behandeling van de patiënt betrokken is of, bij gebrek daaraan, een andere medische assistent. Het is echter de arts die het verzoek tot hulp bij zelfdoding heeft ontvangen die de beslissing neemt. De andere leden hebben geen beslissende stem in dat besluit.
Het zelf innemen van het dodelijke middel
Het dodelijke middel wordt in principe door de patiënt zelf ingenomen. Dit moet de autonomie van de patiënt benadrukken: hijzelf neemt het middel in, in tegenstelling tot wat in Nederland en België is voorzien. In die landen is het de arts die de euthanasie uitvoert, behalve op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt om zelf het middel in te nemen.
Het Franse wetsvoorstel voorziet echter dat de patiënt aan de arts of de verpleegkundige kan vragen dat zij het middel toedienen. Op de dag van de toediening van de dodelijke stof moet de arts of de verpleegkundige nog eens controleren of de persoon wil doorgaan en of hij geen druk ondervindt van de personen die haar begeleiden om de toediening voort te zetten of te staken.
Zodra de dodelijke stof is toegediend, is de aanwezigheid van de gezondheidswerker niet langer verplicht. Hij moet echter voldoende dichtbij in de buurt zijn en in direct zicht van de patiënt om in geval van moeilijkheden te kunnen ingrijpen.
Gewetensbezwaar en controle achteraf
Gezondheidswerkers (artsen, verpleegkundigen,…) zijn niet verplicht om deel te nemen aan de procedure voor hulp bij zelfdoding. Zij moeten echter de naam meedelen van collega’s die wel bereid zijn om deze procedure op te starten. Apothekers kunnen geen beroep doen op hun gewetensbezwaar om het dodelijke middel te verschaffen.
De controle op de correcte toepassing van de wet gebeurt achteraf door een nog op te richten commissie. Als deze een schending van de deontologische of beroepsregels vaststelt, legt zij de zaak voor aan de tuchtraad van de bevoegde beroepsorganisatie in de gezondheidszorg. Wanneer deze commissie echter van oordeel is dat de feiten een misdrijf of een overtreding kunnen vormen, meldt zij dit aan de officier van justitie.
Het recht op palliatieve zorg
Samen met het wetsvoorstel op het recht om te sterven, werd unaniem een voorstel goedgekeurd om de palliatieve zorg te garanderen. Dit moet ervoor zorgen dat patiënten over de nodige faciliteiten beschikken om hun pijn in de brede betekenis van het woord te verzachten. Het wetsvoorstel voorziet een volledige erkenning van palliatieve zorg als een afdwingbaar recht, de opname ervan in het zorgtraject in het hele land, de invoering van een gespecialiseerd diploma palliatieve zorg, versterking van mobiele teams, opleiding van zorgverleners en jaarlijkse evaluatie van hun financiering. Palliatieve zorg moet een volwaardig alternatief bieden voor diegenen die anders zouden opteren voor de zelfgekozen dood.
Toch was er vanuit de Franse volksvertegenwoordiging heel wat kritiek op deze koppeling van beide wetten omdat op dit ogenblik slechts 50 % van de Fransen toegang heeft tot de palliatieve diensten. Alvorens een recht op hulp bij sterven in te voeren, zouden deze diensten voldoende moeten zijn ontwikkeld en gefinancierd. Iedere dag sterven er immers 500 Fransen zonder dat zij op deze vorm van gezondheidszorg een beroep konden doen.[5] Sommige volksvertegenwoordigers zijn bang dat de wet op het recht om te sterven sneller van kracht zou kunnen worden dan de wet die de palliatieve zorg regelt, aangezien het jaren zal duren voordat palliatieve zorg in heel Frankrijk beschikbaar zal zijn.[6]
Geen euthanasie, of toch wel?
In het wetsvoorstel komt het woord “euthanasie” niet voor. Het gaat om het recht op hulp bij sterven, wat volgens de voorstanders in de eerste plaats een recht is dat iemand kan vragen als hij ondraaglijk lijdt omwille van een zware en ongeneeslijke ziekte. Het is de patiënt zelf die het dodelijke middel inneemt, tenzij hij zelf aan de arts vraagt om het toe te dienen. Het vermijden van het “e-woord” zorgt echter voor achterdocht bij de tegenstanders. Zo omschreef de Franse krant “Le Figaro” het wetsvoorstel als “de wet van de leugen”. Volgens de conservatieve krant gaat het om een grote semantische vondst om de woorden euthanasie en hulp bij zelfdoding te omzeilen, want van die laatste woorden kan men de dodelijke kracht beter inschatten.[7]
Het verhinderen om een beroep te doen op het recht op sterven: een misdrijf
Het wetsvoorstel voorziet ook, bij het belemmeren van de uitvoering van het recht om te sterven, celstraffen tot twee jaar en een geldboete van 30.000 euro. Dit is geïnspireerd op een gelijkaardige strafbepaling die van kracht is voor het belemmeren van de toegang tot diensten die abortus aanbieden.[8] Dit artikel moet volgens de voorstanders het nieuwe recht beschermen door te garanderen dat geen enkele demonstratie of blokkade de plaatsen waar hulp bij sterven wordt verleend, verstoort.[9] Dit artikel in het wetsvoorstel veroorzaakt heel wat controverse. In de eerste plaats worden demonstranten geviseerd die personen die gebruik maken van het nieuwe recht en medisch personeel zouden verhinderen om faciliteiten die hulp bij sterven binnen te gaan. Maar wat met familieleden en medisch personeel die de patiënt op andere gedachten willen brengen? Zou dit een reden kunnen zijn om hun te vervolgen op basis van deze wetsbetaling?
Ook voor pro-life organisaties kan dit grote gevolgen hebben. Het wetsvoorstel stelt het verspreiden of doorgeven van beweringen of aanwijzingen die opzettelijk misleidend zijn, met het doel af te schrikken, over de kenmerken of medische gevolgen van hulp bij sterven strafbaar. Kunnen organisaties of personen aan de Franse bevolking nog kritische informatie verspreiden over het recht op sterven zonder dat dit leidt tot boetes en juridische vervolgingen?
Tegenstanders van dit wetsvoorstel hopen dat het verhinderen van het recht op hulp bij zelfdoding zal worden geschrapt tijdens de bespreking in de Senaat en tijdens de tweede lezing in de Assemblée nationale.
Het aanzetten tot sterven: geen misdrijf
Bij de besprekingen in het Franse parlement werden er heel wat amendementen ingediend om het wetsvoorstel aan te passen. Deze amendementen kwamen vooral van de tegenstanders en situeerden zich op het vlak van gewetensbezwaar voor apothekers, het invoeren van een voorafgaande controle, het versterken van de bescherming (tegen het recht op het vragen voor hulp bij sterven) voor bepaalde categorieën zoals mensen met autisme of personen onder juridische bescherming. Zij werden allemaal verworpen, ook een amendement dat het aanzetten tot sterven zou bestraffen.
Dit amendement moest ervoor zorgen dat organisaties of personen die reclame zouden maken voor deze vorm van zelfgekozen dood via bijvoorbeeld sociale media hiervoor gestraft zouden kunnen worden. Dit zou het spiegelbeeld zijn van het verhinderen ervan.
De volgende stappen
De aangenomen tekst wordt nu doorgestuurd naar de Senaat en nadien opnieuw naar de Assemblée Nationale gestuurd voor een tweede lezing en definitieve goedkeuring. Voorstanders hopen dat het wetsvoorstel in werking kan treden op 1 januari 2027, zoals volksgezondheidsminister Catherine Vautrin al verklaarde.[10] Voor de Franse president Emmanuel Macron is de goedkeuring ervan een erezaak die hij “de wet van de menselijkheid en de broederlijkheid” noemt en die deel uitmaakt van zijn politieke erfenis. Desnoods wil hij via een referendum de wet laten goedkeuren mochten de volksvertegenwoordigers alsnog dwarsliggen.[11]
Conclusie
Het wetsvoorstel dat het recht op hulp bij sterven in Frankrijk moet regelen, roept heel wat vragen op. Het is niet duidelijk of de voorwaarden streng genoeg zullen zijn om eventuele misbruiken tegen te gaan. Alhoewel enkel personen in aanmerking komen die fysiek ondraaglijk lijden, is er nu al een roep in de Assemblée Nationale om op termijn dit recht ook mogelijk te maken voor psychiatrische patiënten of personen in een vergevorderd stadium van dementie. Bovendien is de beschikbaarheid van palliatieve zorg in Frankrijk nog verre van optimaal. Ook het strafbaar stellen van het belemmeren van het recht op hulp bij zelfdoding kan de werking van pro-life organisaties fel bemoeilijken. De volgende jaren zullen, wanneer de tekst effectief ook wet wordt, uitwijzen of deze bezorgdheden terecht zijn.
[1] Proposition de loi n° 1102 met als titel « Proposition de loi visant à garantir l’égal accès de tous à
l’accompagnement et aux soins palliatifs », ingediend op 11 maart 2025 door volksvertegenwoordigster
Annie Vidal.
[2] Proposition de loi n° 1100 met als titel « droit à l’aide à mourir », eveneens in maart 2025 ingediend door
volksvertegenwoordiger Olivier Falorni (met co-verslaggeefster Élise Leboucher).
[3] Loi n° 2016-87 du 2 février 2016 créant de nouveaux droits en faveur des malades et des personnes en fin
de vie (1).
[4] Eva Rammeloo, “ Aangenomen wetsvoorstel maakt op termijn ook in Frankrijk hulp bij sterven mogelijk”,
27 mei 2025, Trouw.
[5] Journal Officiel de la République Française, XVII Législature, Session Ordinaire de 2024-2025,
Vergadering van 27 Mei 2025, p. 5492.
[6] Journal Officiel de la République Française, XVII Législature, Session Ordinaire de 2024-2025,
Vergadering van 17 mei 2025, p.4746.
[7] Bart Beirlant, “ Frankrijk zet eerste stap naar euthanasiewet die zo niet mag heten”, De Standaard, 27
mei 2025.
[8] Deuxième partie: Santé sexuelle et reproductive, droit de la femme et protection de la santé de l’enfant,
de l’adolescent et du jeune adulte, artikel L 2223-2.
[9] Journal Officiel de la République Française, XVII Législature, Session Ordinaire de 2024-2025,
Vergadering van 27 Mei 2025, p. 5498.
[10] Eva Rammeloo, “ Aangenomen wetsvoorstel maakt op termijn ook in Frankrijk hulp bij sterven
mogelijk”, 27 mei 2025, Trouw.
[11] Bart Beirlant, “ Frankrijk zet eerste stap naar euthanasiewet die zo niet mag heten”, De Standaard, 27
mei 2025.