Duiding
Wat is palliatieve zorg

De Wereldgezondheidsorganisatie (World Health Organization, WHO) heeft in 2002 de volgende definitie vastgesteld: Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende aandoening, door het voorkomen en verlichten van lijden.

Wat is palliatieve sedatie

In het kader van goede verlenging van palliatieve zorg kan tot palliatieve sedatie wordt besloten, ingeval er sprake is van onbehandelbaar lijden. De conclusie dat lijden niet te behandelen is, vergt diepgaande kennis van arts en verpleegkundigen over de patiënt, over de symptomen en de behandeling daarvan.

Er wordt onderscheid gemaakt tussen de kortdurende (of intermitterende sedatie genoemd) en de continue (of diepe sedatie genoemd), waarbij geen kunstmatige toediening van vocht plaatsvindt. Bij een kortdurende of intermitterende sedatie wordt een patiënt tijdelijk gesedeerd en wordt weer wakker. Hij of zij krijgt wel vocht toegediend. Deze verrichting kan worden toegepast in de gehele terminale ziektefase tijdens de palliatieve zorgverlening. Bij een continue of diepe sedatie houdt een arts een terminale patiënt tot zijn dood in diepe slaap met medicijnen. Het gaat om het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase, waarbij de levensverwachting korter is dan twee weken.  Het is niet de bedoeling het leven te verkorten of te verlengen.

Het juridisch kader van zowel de kortdurende of diepe sedatie wordt beheerst door de Wet Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO).

De KNMG-richtlijn versus visie van Juristenvereniging Pro Vita en het Nederlands Artsenverbond

De discussie die in de achterliggende jaren heeft plaatsgevonden (waarbij veelal werd gesproken over ‘terminale sedatie’, is vooral een discussie geweest over continue sedatie tot het moment van overlijden. Het is die vorm van sedatie waarover de KNMG-richtlijn gaat. Nu geduid als ‘palliatieve sedatie in de laatste levensfase’: richtlijn palliatieve sedatie. Palliatieve sedatie wordt duidelijk onderscheiden van euthanasie.

De Juristenvereniging Pro Vita en het Nederlands Artsenverbond vinden de KNMG-richtlijn een waardevolle bijdrage voor de praktijk. Maar hebben wel kritische kanttekeningen vanuit het oogpunt van beschermwaardigheid van het leven. Palliatieve sedatie in de laatste levensfase zou  duidelijker moeten worden afgebakend van ‘euthanasie’ en ook van ‘levensbeëindiging niet op verzoek van de patiënt. Ook een aantal voorwaarden voor de uitvoering van palliatieve sedatie zouden moeten worden uitgebreid vindt Juristenvereniging Pro Vita.

Palliatieve sedatie behoeft niet te worden gemeld aan de gemeentelijke lijkschouwer of te worden getoetst door een toetsingscommissie, omdat het een medische handeling is, conform de WGBO.  Bij euthanasie en levensbeëindiging niet op verzoek (zoals bij dementie) is dat wel het geval, deze levensbeëindigende handelingen vallen onder de Euthanasiewet c.q. Wetboek van Strafrecht en moeten worden gemeld aan de gemeente lijkschouwer c.q. het Openbaar Ministerie.

Verzoek palliatieve sedatie

Een patiënt kan zelf vragen om palliatieve sedatie, maar ook de naaste familie of zorgverleners kunnen dit doen. De behandelend arts beslist uiteindelijk op medische gronden of de patiënt in aanmerking komt voor palliatieve sedatie. Daarbij overlegt hij met de patiënt en eventuele betrokkenen. Is een patiënt wilsonbekwaam? Dan overlegt de arts met een vertegenwoordiger van de patiënt.

Koppeling naar wet
Koppeling naar rijksoverheid: documenten over palliatieve zorg

Jurisprudentie
KNMG over tuchtuitspraak: palliatieve sedatie is geen 'u vraagt, wij draaien'

Onlangs ontstond onrust over een tuchtuitspraak over palliatieve sedatie. Zou een arts voortaan tot palliatieve sedatie moeten overgaan als een patiënt daarom vraagt? Nee, zegt de KNMG. De rechter stelt expliciet dat niet de patiënt of familie, maar de arts verantwoordelijk is voor het beleid. Daarmee bevestigt de rechter de KNMG-richtlijn Palliatieve sedatie: het is aan de arts om te beslissen over het inzetten van palliatieve sedatie.

De klacht betrof een  specialist ouderengeneeskunde die in de laatste levensfase van een patiënte onvoldoende rekening zou hebben gehouden met haar wens van palliatieve sedatie. Hierdoor zou patiënte lichamelijk en psychisch onnodig hebben geleden. In de uitspraak oordeelde het tuchtcollege de klacht gegrond en gaf de arts een waarschuwing. Deze uitspraak leidde tot verontruste reacties, onder meer in een blog: gaf de tuchtrechter patiënten het recht om buiten bewustzijn te sterven, moest een arts vanaf nu tot palliatieve sedatie overgaan als de patiënt dat wil? Eenzelfde interpretatie staat in een recent commentaar in het NTvG.

De arts is verantwoordelijk voor het palliatieve sedatie beleid

Zes jaar na zaak-Tuitjenhorn: ‘Artsen nog onzeker over palliatieve sedatie.

NOS Nieuwsuur, 4 mei 2019. Huisarts Nico Tromp wijkt in 2013 af van de richtlijnen om een stervende kankerpatiënt palliatief te kunnen sederen, het opzettelijk verlagen van het bewustzijn. Nadat…

Kijk met de arts mee bij palliatieve sedatie

Nederlands Dagblad,  8 oktober 2018, opinie. Auteurs: Bert Ummelen en Jaap Schuurmans. Transparantie en het borgen van zorgvuldigheid waren belangrijke doelen van de indieners van de euthanasiewet. Die doelen moeten…

Registreren van palliatieve sedatie niet nodig bij goede richtlijnen (UZ Leuven)

De specialist, 2  februari 2018 UZ Leuven is, in tegenstelling tot UZ Brussel, niet van plan om te starten met de registratie van palliatieve sedatie. “Als men goede richtlijnen heeft…

UZ Brussel start als eerste ter wereld met registratie palliatieve sedatie

De Specialist, de actualiteit voor de arts-specialist, 2 februari 2018 Het UZ Brussel is in februari als eerste ziekenhuis ter wereld gestart met de registratie van palliatieve sedatie. Dat meldt…

‘Levensverlengende zorg en palliatieve zorg kunnen elkaar versterken

De Standaard: 2 februari 2018 Onderzoekster: Gaëlle van Butsele Vroege palliatieve zorg verbetert levenskwaliteit. Palliatieve zorg wordt vaak pas ingeschakeld bij het levenseinde. Uit nieuw onderzoek blijkt dat het zinvol is…

Thuis sterven dankzij palliatieve thuiszorg

Kritische literatuuroverzichten van Cochrane in toegankelijke taal,  8 februari 2018 Nieuw onderzoek toont aan dat palliatieve thuiszorg de kans om thuis te sterven doet toenemen en de ernst van de symptomen…

Euthanasie? Soms geldt: ‘Je weet niet wat je mist’

10 februari 2018 Auteur: Rob Brunting   De Week van de Euthanasie is weer begonnen. De traditionele feestweek van de NVVE staat dit jaar in het teken van de naasten. Ik moest…

Artsen en notarissen stemmen werk rond levenseinde af

Medisch Contact, 13 september 2017 Achter het nieuws, door Eva Nyst Patiënten bespreken wensen omtrent hun levenseinde niet alleen met de dokter, maar ook met de notaris. Alleen weten beide…

Toename palliatieve sedatie vraagt om gedetailleerd onderzoek

Trouw, 24 november 2017, door Elise van Hoek-Burgerhart is manager beleidsbeïnvloeding van de NPV, en Rob Bruntink is expert op het gebied van palliatieve zorg. Palliatieve sedatie in de laatste levensfase is…

Thema's aangaande Levenseinde (publicaties)
Medische ethiek in crisis?
Jaargang 22 - 12 juli 2015

PVH 7e jaargang – 2000 nr. 4, p. 114-118 Door Drs. Rien M.J.P.A. Janssens moraaltheoloog en projectmanager van het Palliumproject over palliatieve zorgethiek. Vakgroep Ethiek, Filosofie en Geschiedenis van de…

Thema's aangaande Levenseinde (publicaties)
Terminale sedatie
Jaargang 22 - 11 juli 2015

PVH 11e jaargang – 2004 nr. 6, p. 134-135 Door Dr. H.J. Agteresch internist i.o. verbonden aan het Erasmus MC, Rotterdam De redactie vroeg mij een commentaar te geven op…

Thema's aangaande Levenseinde (publicaties)
Terminale sedatie als euthanaticum?
Jaargang 22 - 11 juli 2015

PVH 11e jaargang – 2004 nr. 6, p. 136-137 Door Mr M.D. Klaasse-Carpentier, voorzitter van de Juristenvereniging Pro Vita Dr A.J.A. Bremers, als chirurg verbonden aan het NUMC St. Radboud…

Thema's aangaande Levenseinde (publicaties)
Palliatieve sedatie: meer recepten midazolam verantwoord? – Dr A.A. Teeuw, verpleeghuisarts en theoloog
Jaargang 22 - 14 juni 2015

      PVH 14e jaargang – 2007 nr. 3, p. 052-055Palliatieve sedatie: meer recepten midazolam verantwoord? Dr A.A. Teeuw verpleeghuisarts en theoloog De laatste jaren is het aantal recepten…